रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
by महाकवि कालिदास
Source: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (origin)
Page 564 of 735
Read in contextपञ्चदशः सर्गः
५०५
यमुनां हेमभक्तिमतीं सुवर्णरचनावतीं भूमेः प्रवेणीं वेणीमिव । 'वेणिः प्रवेणी' इत्यमरः । पश्यन्पिप्रीये । प्रीतः । 'प्रीङ् प्रीणने' इति धातोर्देवादिकाल्लट् ।
**भाषार्थ—**शत्रूघ्न ने उस मथुरा के एक ऊँचे भवन पर चढ़कर उस नीले जलवाली यमुना को देखा, जिसमें बहुत से चकवा-चकवी चहचहा रहे थे और जो पृथिवी की स्वर्णमयी रचना युक्त चोटी के समान मालूम पड़ती थी ॥ ३० ॥
सखा दशरथस्यापि जनकस्य च मन्त्रकृत् ।
संचस्कारोभयप्रीत्या मैथिलेयौ यथाविधि ॥ ३१ ॥
**अन्वयः—**दशरथस्य जनकस्य च सखा मंत्रकृत् (स वाल्मीकिः) अपि उभयप्रीत्या मैथिलेयौ यथाविधि संचस्कार ।
सखेति । दशरथस्य जनकस्य च सखा मन्त्रकृन्मन्त्रद्रष्टा स वाल्मीकिरपि । “सुकर्मपापमन्त्रपुण्येषु कृञः” इति क्विप् । उभयोर्दशरथजनकयोः प्रीत्या स्नेहेन मैथिलेयौ मैथिलीपुत्रौ यथाविधि यथाशास्त्रं संचस्कार संस्कृतवान् । जातकर्मादिभिरिति शेषः ।
**भाषार्थ—**उधर मन्त्रद्रष्टा वाल्मीकि जी ने दशरथ और जनक दोनों के मित्र होने के नाते सीता जी के पुत्रों के जातकर्म आदि सब संस्कार बड़ी विधि से किये ॥ ३१ ॥
स तौ कुशलवोन्मृष्टगर्भक्लेदौ तदाख्यया ।
कविः कुशलवावेव चकार किल नामतः ॥ ३२ ॥
**अन्वयः—**सः कविः कुशलवोन्मृष्टगर्भक्लेदौ तौ तदाख्यया नामतः कुशलवौ एव चकार किल ।
स इति । स कविर्वाल्मीकिः कुशैर्दभैर्लवैर्गोपुच्छलोमभिः ‘लवो लवणकिञ्जल्कपक्ष्मगोपुच्छलोमसु’ इति वैजयन्ती । उन्मृष्टो गर्भक्लेदो गर्भोपद्रवो ययोस्तौ कुशलवोन्मृष्टक्लेदौ मैथिलेयौ तेषां कुशानां च लवानां चाख्यया नामतो नाम्ना यथासंख्यं कुशलवावेव चकार किल । कुशोन्मृष्टः कुशः लवोन्मृष्टो लवः ।
**भाषार्थ—**उधर ज्येष्ठ लड़के लव के उत्पन्न होते समय सीताजी की प्रसव पीड़ा आश्रम सुलभ गाय की पूंछ कीं बाल से दूर की गयी थी और छोटे बालक के समय गर्भजन्य उपद्रव कुश से इसलिए वाल्मीकि जी ने दोनों बालकों का नाम उन्हीं दोनों वस्तुओं के नाम पर लव और कुश रखा ॥ ३२ ॥
साङ्गं च वेदमध्याप्य किंचिदुत्क्रान्तशैशवौ ।
स्वकृतिं गापयामास कविप्रथमपद्धतिम् ॥ ३३ ॥