Skip to content
SarvaKosh
रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

by महाकवि कालिदास

Source: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (origin)

DevanagariHindipublished735 pages

Page 520 of 735

Read in context
Page 520

चतुर्दशः सर्गः । ४६१

अन्वयः—यथाक्रमं प्रणतौ हतारी विक्रमशोभिनौ तौ उभौ उभाभ्यां अस्रा-
न्धतया विस्पष्टं न दृष्टौ ( किन्तु ) सुतस्पर्शं सुखोपलम्भात् ज्ञातौ ।

उभाविति । यथाक्रमं स्वस्य मातृपूर्वकं प्रणतौ नमस्कृतवन्तौ हतारी हत-
शत्रुकौ विक्रमशोभिनौ तावुभौ रामलक्ष्मणावुभाभ्यां मातृभ्यामस्रैरश्रुभिरन्ध-
तया हेतुना । 'अस्रमश्रु च शोणितम्' इति यादवः । विस्पष्टं न दृष्टौ किंतु सुत-
स्पर्शेन यत्सुखं तस्योपलम्भादनुभवाज्ज्ञातौ ।

भाषार्थ—अपने शत्रुओं का नाश करने वाले पराक्रमी राम और लक्ष्मण
ने बारी-बारी से उन दोनों माताओं को प्रणाम किया, अपने पुत्रों को देखते
ही दोनों माताओं की आँखों में आँसू छल-छला आए । इसलिए वे आंख भर
उन्हें देख भी नहीं सकीं, पर पुत्रों के स्पर्श से सुख प्राप्त होने से वे उन्हें पहचान
गईं ॥ २ ॥

आनन्दजः शोकजमश्रुबाष्पस्तयोरशीतं शिशिरो बिभेद ।
गङ्गासरय्वोर्जलमुष्णतप्तं हिमाद्रिनिस्यन्द इवावतीर्णः ॥ ३ ॥

अन्वय—तयोः आनन्दजः शिशिरः बाष्पः शोकजं अशीतं अश्रु उष्णतप्तं
गङ्गासरय्वोः जलम् अवतीर्णः हिमाद्रिनिस्यन्दः इव बिभेद ।

आनन्दज इति । तयोर्भ्रात्रोरानन्दजः शिशिरो शीतल वाष्पः शोकजमशीत-
मुष्णमश्रु उष्णतप्तं ग्रीष्मतप्तं गङ्गासरय्वोर्जल कर्म अवतीर्णो हिमाद्रेनिस्यन्दो
निर्झर इव बिभेद । आनन्देन शोकस्तिरस्कृत इत्यर्थः ।

भाषार्थ—जैसे गर्मी के दिनों में हिमालय का शीतल जल गङ्गा और सरयू
के गर्म जलको ठण्डा कर देता है वैसे ही उन कौशल्या और सुमित्रा दोनों की
आँखों से बहे हुए आनन्द के शीतल आँसुओं ने शोक के उष्ण आँसुओं को ठण्डा
कर दिया ॥ ३ ॥

ते पुत्रयोर्नैर्ऋतशस्त्रमार्गानार्द्रानिवाङ्गे सदयं स्पृशन्त्यौ ।
अपोप्सितं क्षत्रकुलाङ्गनानां न वीरसूशब्दमकामयेताम् ॥ ४ ॥

अन्वयः—ते पुत्रयोः अंगे नैर्ऋतशस्त्रमार्गान् आर्द्रान् सदयं स्पृशन्त्यौ क्षत्र-
कुलाङ्गनानाम् ईप्सितं अपि वीरसूशब्दं न अकामयेताम् ।

त इति । ते मातरो पुत्रयोरङ्गे शरीरे नैर्ऋतशस्त्राणां राक्षसशस्त्राणां
मार्गान् व्रणान् शस्त्रघातकिणानार्द्रान्सरसानिव सदयं स्पृशन्त्यौ क्षत्रकुलाङ्गनाना-
मीप्सितमिष्टमपि वीरसूर्वीरमातेति शब्दं नाकामयेताम् । वीरप्रसवो दुःखहेतुरिति
भावः ।

भाषार्थ—पुत्रों के शरीर के जिन अंगों पर राक्षसों के शस्त्रों के घाव बनें