रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
by महाकवि कालिदास
Source: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (origin)
Page 498 of 735
Read in contextत्रयोदशः सर्गः ४३९
आसारेति । अथ शृङ्गे विभिन्नकोशैर्विकसितकुड्मलैर्र्नवकन्दलैः कन्दली-
पुष्पैररुणवर्णैरासारेण धारासंपातेन । 'धारासंपात आसारः' इत्यमरः । सिक्तायाः
क्षितेर्बाष्पस्य धूमवर्णस्य योगाद्धेतोर्विडम्ब्यमानाऽनुक्रियमाणा ते विवाहधूमेनारुणा
लोचनश्रीः सादृश्यात्स्मर्यमाणेति शेषः । मामक्षिणदपीडयत् ।
भाषार्थ—धारा पूर्वक वर्षा होने से भीगी हुई पृथ्वी से जो वहाँ भाप निक-
लती थी उससे कन्दलियों की कलियाँ खिल उठीं और वैसी ही लाल हो गईं
जैसे विवाह के समय होम का धुंआँ लगने से तुम्हारी आँखें लाल हो गई थीं,
यह स्मरण आ जाने से मुझे बड़ा कष्ट हुआ ॥ २९ ॥
उपान्तवानीरवनोपगूढान्यालक्ष्यपारिप्लवसारसानि ।
दूरावतीर्ण पिवतीव खेदादमूनि पम्पासलिलानि दृष्टिः ॥ ३० ॥
अन्वयः—उपान्तवानीरवनोपगूढानि आलक्ष्य पारिप्लवसारसानि अमूनि
पम्पासलिलानि दूरावतीर्णा मे दृष्टिः खेदात् पिवति इव ।
उपान्तेति । उपान्तवानीरवनोपगूढानि पार्श्ववज्जुलवनच्छन्नान्यलक्ष्या ईष-
द्ददृश्याः पारिप्लवाश्चञ्चलाः सारसा येषु तान्यमूनि पम्पासलिलानि पम्पासरोज-
लानि दूरादवतीर्णा मे दृष्टिरत एव खेदात्पिवतीव । न विहातुमुत्सह्त इत्यर्थः ।
भाषार्थ—प्रिये ! देखो अधिक ऊँचे होने के कारण और समीपस्थ वेत के
जंगलों से ढंके रहने के कारण पम्पासर का पानी ठीक-ठीक नहीं दिखाई दे
रहा है उनपर दूर से पड़ती हुई दृष्टि मानों खेद से उन्हें पी रही है ॥३०॥
अत्रावियुक्तानि रथाङ्गनाम्नामन्योन्यदत्तोत्पलकेसराणि ।
द्वन्द्वानि दूरान्तरवर्तिना ते मया प्रिये ! सस्पृहमीक्षितानि ॥३१॥
अन्वयः—हे प्रिये ! अत्र अन्योऽन्यदत्तोत्पलकेसराणि अवियुक्तानि रथाङ्ग-
नाम्नां द्वन्द्वानि ते दूरान्तरवर्तिना मया सस्पृहं ईक्षितानि ।
अत्रेति । अत्र पम्पासरस्यन्योन्यस्मै दत्तोत्पलकेसराण्यविमुक्तानि रथाङ्ग-
नाम्नां द्वन्द्वानि चक्रवाकमिथुनानि ते तव दूरान्तरवर्तिना दूरदेशवर्तिना मया। हे
प्रिये ! सस्पृहं साभिलाषमीक्षितानि । तदानीं त्वामस्मार्षमित्यर्थः ।
भाषार्थ—हे प्रिये ! यहाँ चकवा चकवी के जोड़े एक दूसरे को प्रेमपूर्वक
कमल का केशर दिया करते थे, तुमसे दूर होने के कारण उन्हें देखकर मैं यही
सोचा करता था कि मुझे भी ये दिन कब देखने को मिलेंगे ॥ ३१ ॥
इमां तटाशोकलतां च तन्वीं स्तनाभिरामस्तबकाभिनम्राम् ।
त्वत्प्राप्तिबुद्ध्या परिरब्धुकामः सौमित्रिणा साश्रुरहं निषिद्धः ॥३२॥