रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
by महाकवि कालिदास
Source: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (origin)
Page 486 of 735
Read in contextत्रयोदशः सर्गः ४२७
सकर्मकत्वम्। अस्ति च धातूनां क्रियान्तरोपसर्जन कस्वार्थाभिधायकत्वम्। यथा 'कुसूलान्पचति' इत्यादावादानक्रियागर्भः पाको विधीयत इति।
इति महामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितया संजीविनीसमाख्यया
व्याख्यया समेतो महाकविकालिदासकृतौ रघुवंशे महाकाव्ये
रावणवधो नाम द्वादशः सर्गः॥ १२॥
भाषार्थ—राम ने रावण की राजश्री उसके भाई प्रियमित्र विभीषण को सौंप दी और अग्नि परीक्षा में विशुद्ध सीता को ग्रहण करके सुग्रीव विभीषण और लक्ष्मण के साथ अपने बाहुबल से जीते हुये पुष्पक विमान पर चढ़कर अयोध्या पुरी की ओर प्रस्थान किया॥ १०४॥
यह त्रिपाठ्युपाह्व पं० श्रीकृष्णमणिशास्त्री द्वारा लिखित
अन्वय ओर चन्द्रकला नाम की हिन्दी टीका में
रघुवंश महाकाव्य का रावणवधनामक
द्वादश सर्ग समाप्त हुआ॥ १२॥
त्रयोदशः सर्गः
त्रैलोक्यशल्योद्धरणाय सिन्धोश्चकार बन्धं मरणं रिपूणाम्।
पुण्यप्रणामं भुवनाभिरामं रामं विरामं विपदामुपासे॥
अथात्मनः शब्दगुणं गुणज्ञः पदं विमानेन विगाहमानः।
रत्नाकरं वीक्ष्य मिथः स जायां रामाभिधानो हरिरित्युवाच॥ १॥
अन्वयः—गुणज्ञः सः रामाभिधानः हरिः शब्दगुणं आत्मनः पदं विमानेन गाहमानः (सन्) रत्नाकरं वीक्ष्य मिथः जायां इति उवाच।
अथेति। अथ प्रस्थानानन्तरम्। जानातीति ज्ञः। "इगुपधज्ञाप्रीकिरः क" इत्यनेन कप्रत्ययः। गुणानां ज्ञो गुणज्ञः। रत्नाकरादिवर्ण्यैश्वर्यगुणाभिज्ञ इत्यर्थः। स रामाभिधानो हरिर्विष्णुः शब्दो गुणो यस्य तच्छब्दगुणमात्मनः स्वस्य पदं विष्णुपदम्। आकाशमित्यर्थः। 'वियद्विष्णुपदम्' इत्यमरः। (शब्दगुणकमाकाशम्) इति तार्किकाः। विमानेन पुष्करेण विगाहमानः सन् रत्नाकरं समुद्रं वीक्ष्य मिथो रहसि। 'मिथोऽन्योन्यं रहस्यपि' इत्यमरः। जायां पत्नीं सीतामिति वक्ष्यमाणप्रकारेणोवाच। रामस्य हरिरित्यभिधानं निरङ्कुशमहिमद्योतनार्थम्। मिथोग्रहणं गोष्ठीविश्रम्भसूचनार्थम्।