Skip to content
SarvaKosh
रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

by महाकवि कालिदास

Source: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (origin)

DevanagariHindipublished735 pages

Page 450 of 735

Read in context
Page 450

द्वादशः सर्गः । ३९१

पित्रा दत्तां रुदन्द्रामः प्राङ्महीं प्रत्यपद्यत।
पश्चाद्वनाय गच्छेति तदाज्ञां मुदितोऽग्रहीत् ॥ ७ ॥

**अन्वयः—**रामः प्राक् पित्रा दत्तां महीं रुदन् प्रत्यपद्यत पश्चात्, 'वनाय गच्छ' इति तदाज्ञां मुदितः अग्रहीत्।

पित्रोति । रामः प्राक्पित्रा दत्तां महीं रुदन्प्रत्यपद्यताङ्गीचकार। स्वत्यागदुःखदिति भावः। पश्चाद्वनाय गच्छेत्येवंरूपां तदाज्ञां पित्राज्ञां मुदितोऽग्रहीत्। पित्राज्ञाकरणलाभादिति भावः।

**भाषार्थ—**जिस समय राजा दशरथ रामको राज्यगद्दी दे रहे थे उस समय उन्होंने रोते हुए उसे स्वीकार किया था, पर जब उनसे कहा गया कि वन चले जाओ, तब इस आज्ञा को हँसते-हँसते सिर चढ़ा लिया था ॥ ७ ॥

दधतो मङ्गलक्षौमे वसानस्य च वल्कले।
ददृशुर्विस्मितास्तस्य मुखरागं समं जनाः ॥ ८ ॥

**अन्वयः--**मंगलक्षौमे दधतः वल्कले वसानस्य च तस्य समं मुखरागं जनाः विस्मिता ददृशुः।

दधत इति । मङ्गलक्षौमे मङ्गले च ते क्षौमे दुकूले च दधतो वल्कले वसानास्याच्छादयतश्च तस्य रामस्य सममेकविधं मुखरागं मुखवर्णं जना विस्मिता ददृशुः। सुखदुःखयोरविकृत इति भावः।

**भाषार्थ—**यह देखकर लोगों को बड़ा आश्चर्य हुआ कि राम के मुंह का भाव जैसा राज्याभिषेक के रेशमी वस्त्र पहनते समय था, ठीक वैसा ही वन जाने के लिए वल्कल वस्त्र पहनते समय भी था अर्थात् राम के मुख पर हर्ष या शोक का चिह्न न देखकर लोग आश्चर्यचकित हो गये ॥ ८ ॥

स सीतालक्ष्मणसखः सत्याद्गुरुमलोपयन्।
विवेश दण्डकारण्यं प्रत्येकं च सतां मनः ॥ ९ ॥

**अन्वयः—**सः गुरुं सत्यात् अलोपयन् सीतालक्ष्मणसखः दण्डकारण्यं विवेश सतां मनश्च प्रत्येकं विवेश।

स इति । स रामो गुरुं पितरं सत्याद्वरदानरूपादलोपयन्नभ्रंशयन् सीता-लक्ष्मणयो सखेति विग्रहः। ताभ्यां सहितः सन्दण्डकारण्यं दण्डकानामभार्गवकन्यया युतं वनं विवेश सतां मनश्च प्रत्येकं विवेश। पितृभक्त्या सर्वे सन्तः संतुष्टा इति भावः।

**भाषार्थ—**अपने पिता के वचन का सत्य करने के लिए राम सीता एवं