रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
by महाकवि कालिदास
Source: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (origin)
Page 448 of 735
Read in contextद्वादशः सर्गः ३८९
विश्वः। स्नेहस्तैलादिः । 'स्नेहस्तैलादिकरसे द्रवे स्यात्सौहृदेऽपि च' इति विश्वः ।
दशा वर्तिका । 'दशा वर्ताववस्थायाम्' इति विश्वः । निर्वाणं विनाशः ।
निर्वाणं निर्वृतौ मोक्षे विनाशे गजमज्जने' इति यादवः ।
भाषार्थ—राजा दशरथ ने सांसारिक विषय सुखों को भोग लिया और वे बूढ़े हो चले, अब उनकी दशा प्रातःकाल के उस दीपक के समान हो गई, जिसका तेल समाप्त हो गया है और वह बुतने वाला ही हो ॥ १ ॥
तं कर्णमूलमागत्य रामे श्रीर्न्यस्यतामिति ।
कैकेयीशङ्कयेवाह पलितच्छद्मना जरा ॥ २ ॥
अन्वयः—जरा कैकेयीशङ्कया पलितच्छद्मना कर्णमूलम् आगत्य रामे श्रीः न्यस्यताम् इति आह ।
तमिति । जरा कैकेयीशङ्कयेव पलितस्य केशादिशौक्ल्यस्य छद्मना मिषेण । 'पलितं जरसा शौक्ल्यं केशादौ विस्रसा जरा' इत्यमरः । कर्णमूल कर्णोपकण्ठ-मागत्य रामे श्री राज्यलक्ष्मीर्न्यस्यतां विधीयतामिति तमाह। दशरथो वृद्धोऽह-मिति विचार्य रामस्य यौवराज्याभिषेकं चकाङ्क्षेत्यर्थः ।
भाषार्थ—उनकी कनपटी के पास के बाल सफेद हो गये थे मानो बुढ़ापा कैकेयी से शङ्कित होकर राजा दशरथ के कान में आकर यह कह रहा थी कि अब राम को राज्यलक्ष्मी दे देना चाहिए ॥ २ ॥
सा पौरान्पौरकान्तस्य रामस्याभ्युदयश्रुतिः ।
प्रत्येकं ह्लादयाञ्चक्रे कुल्येवोद्यानपादपान् ॥ ३ ॥
अन्वयः—सा पौरकान्तस्य रामस्य अभ्युदयश्रुतिः कुल्या उद्यानपादपान् इव पौरान् प्रत्येकं ह्लादयाञ्चक्रे ।
सेति । सा पौरकान्तस्य रामस्याभ्युदयश्रुतिरभिषेकवार्ता कुल्या कृत्रिमा सरित् । 'कुल्याल्पा कृत्रिमा सरित्' इत्यमरः । उद्यानपादपानिव पौरान्प्रत्येकं ह्लादयाञ्चक्रे ।
भाषार्थ—जिस प्रकार नाली पानी से सींचकर उपवन के वृक्षों को हरा भरा बना देती है उसी प्रकार नागरिकों के प्रिय राम के राज्याभिषेक की चर्चा ने प्रत्येक नागरिक को आह्लादित कर दिया ॥ ३ ॥
तस्याभिषेकसम्भारं कल्पितं क्रूरनिश्चया ।
दूषयामास कैकेयी शोकोष्णैः पार्थिवाश्रुभिः ॥ ४ ॥
अन्वयः—क्रूरनिश्चया कैकेयी तस्य कल्पितं अभिषेकसम्भारं शोकोष्णैः पार्थिवाश्रुभिः दूषयामास ।