Skip to content
SarvaKosh
रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

by महाकवि कालिदास

Source: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (origin)

DevanagariHindipublished735 pages

Page 367 of 735

Read in context
Page 367
३०८रघुवंशमहाकाव्ये

अपि तुरगसमीपादुपतन्तं मयूरं
न स रुचिरकलापं बाण लक्ष्यीचकार ।
सपदि गतमनस्कश्चित्रमाल्यानुकीर्णे
रतिविगलितबन्धे केशपाशे प्रियायाः ॥ ६७ ॥

अन्वयः—सः तुरगसमीपात् उत्पतन्तम् अपि रुचिरकलापं मयूरं चित्रमाल्यानुकीर्णे रतिविगलितबन्धे प्रियायाः केशपाशे सपदि गतमनस्कः न बाणलक्ष्यीचकार ।

अपीति । स नृपस्तुरगसमीपादुपतन्तमपि सुप्रहारमपीत्यर्थः । रुचिरकलापं भासुरबर्हं मह्यामतिशयेन रोतीति मयूरो बर्ही । पृषोदरादित्वात्साधुः । तं चित्रेण माल्येनानुकीर्णे रतौ विगलितबन्धे प्रियायाः । केशपाशे सपदि गतमनस्कः प्रवृत्तचित्तः । "उरः प्रभृतिभ्यः कप्" इति कप्प्रत्ययः । न बाणलक्ष्यीचकार न प्रजहारेत्यर्थः ।

भाषार्थ—कभी-कभी राजा दशरथ के घोड़े के पास रंग-वरंगी चमकीली पूंछों वाले मयूर भी उड़ जाया करते थे पर वे उन पर बाण नहीं चलाते थे क्योंकि उन्हें देखकर दशरथ जी विविध प्रकार के सुन्दर पुष्पों से सुशोभित और सम्भोग काल में खुले हुए अपनी प्रियाओं के केशपाशों स्मरण हो आता था, इसलिये उन्हें उनको मारने का ध्यान ही नहीं रहता था ॥ ६७ ॥

तस्य कर्कशविहारसम्भवं स्वेदमाननविलग्नजालकम् ।
आचचाम सतुषारशीकरो भिन्नपल्लवपुटो वनानिलः ॥ ६८ ॥

अन्वयः—सतुषारशीकरः भिन्नपल्लवपुटः वनानिलः कर्कशविहारसम्भवम्, आननविलग्नजालकं तस्य स्वेदम् आचचाम ।

तस्येति । कर्कशविहारादतिव्यायामात्संभवो यस्य तम् । आनने विलग्नजालकं बद्धकदम्बकं तस्य नृपस्य स्वेदं सतुषारशीकरः शिशिराम्बुकणसहितः भिन्ना निर्दलिताः पल्लवानां पुटाः कोशा येन सः वनानिल आचचाम । जहारेत्यर्थः । रथोद्धतावृत्तमेतत् ।

भाषार्थ—कठिन परिश्रम से राजा दशरथ के मुंह पर जो पसीना छा गया था उसे वनके उस वायु ने सुखा दिया, जो ठण्डे जलकणों से युक्त और पल्लवों के बन्द कोशों को स्फुटित करने वाला था ॥ ६८ ॥

इति विस्मृतान्यकरणीयमात्मनः सचिवावलम्बिधुरं धराधिपम् ।
परिवृद्धरागमनुबन्धसेवया मृगया जहार चतुरेव कामिनी ॥ ६९ ॥