Skip to content
SarvaKosh
रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

by महाकवि कालिदास

Source: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (origin)

DevanagariHindipublished735 pages

Page 364 of 735

Read in context
Page 364

नवमः सर्गः
३०५

पुङ्खो यस्य स तथोक्तः सन् । तं महिषं प्रथमं पातयामास स्वयं पश्चात्पपात । “कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि” इत्यत्रानुशब्दस्य व्यवहितविपर्यस्तप्रयोगनिवृत्त्यर्थत्वात् 'पातयां प्रथममास' इत्यार्षप्रयोग इति पाणिनीयाः। यथाह वार्तिककारः— 'विपर्यासिनिवृत्त्यर्थं व्यवहितवृत्त्यर्थं च' इति ।

**भावार्थ—**इतने में ही उन्होंने देखा कि एक वनैला भैंसा उनकी ओर झपटा चला आ रहा है उन्होंने उसकी आंख में एक ऐसा बाण मारा कि वह भैंसे के शरीर में से इतनी जल्दी पार हो गया कि बाण के पंख में थोड़ा सा भी रक्त नहीं लगा और विशेषता यह थी कि भैंसे के शरीर को विदीर्ण कर बाण तो देर से गिरा किन्तु भैंसा पहले ही पृथ्वी पर गिर पड़ा ॥ ६१ ॥

प्रायो विषाणपरिमोक्षलघूत्तमाङ्गा-
न्वङ्गांश्चकार नृपतिर्निशितैः क्षुरप्रैः ।
शृङ्गं स दृप्तविनयाधिकृतः परेषा-
मत्युच्छ्रितं ममृषे न तु दीर्घमायुः ॥ ६२ ॥

**अन्वयः—**नृपतिः निशितैः क्षुरप्रैः खङ्गान् प्रायः विषाणपरिमोक्षलघूत्तमाङ्गान चकार, दृप्तविनयाधिकृतः सः परेषाम् अत्युच्छ्रितं शृङ्गं न ममृषे दीर्घम् आयुः तु ( न ममृषे ) इति न ।

प्राय इति । नृपतिर्निशितैः क्षुरप्रैः शरविशेषैः चन्द्राद्धर्बाणैरित्यर्थः । खड्गानू खड्गाख्यान्मृगान् 'गण्डके खड्गखड्गिनौ' इत्यमरः । प्रायो बाहुल्येन विषाणपरिमोक्षण शृङ्गभङ्गेन लघून्यगुरुण्युत्तमाङ्गानि शिरांसि येषां तांश्चकार । न त्ववधीदित्यर्थः । कुतः दृप्तविनयाधिकृतो दुष्टनिग्रहनियुक्तः स राजा परेषां प्रतिकूलानामत्युच्छ्रितमुन्नतं शृङ्गं विषाणं प्राधान्यं च । 'शृङ्गं प्राधान्यसन्त्वोश्च' इत्यमरः । न ममृषे न सेहे । दीर्घमायुर्जीवितकालम् । 'आयुर्जीवितकालो ना' इत्यमरः । न ममृष इति न किन्तु ममृष एवेत्यर्थः ।

**भावार्थ—**इतने में उन्हें गैंडों का झुण्ड दिखाई पड़ा। राजा दशरथ ने अर्द्ध-चन्द्राकार तेज बाणों से उनके सींगों को काटकर उनके शिर का बोझ हल्का कर दिया। अभिमानियों के शासक वे राजा शिर उठाकर चलने वालों का दमन अवश्य करते थे इसीलिए उन्होंने उनके उन्नत सींग को नहीं सहन किया उनके प्राण से उनको वैर नहीं था। अर्थात्, राजा दशरथ ने दया करके उनके प्राण नहीं लिए, किन्तु उनके मान को नष्ट कर दिया ॥ ६२ ॥

२० र० सम्पू०