रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

२९८ रघुवंशमहाकाव्ये

बत अङ्गना मानं कोप त्यजत । तदुक्तम् “स्त्रीणामीर्ष्याकृतः कोपः मानोऽन्यासङ्गिनि प्रिये” इति । विग्रहे विरोधेरलं । विग्रहो न कार्य इत्यर्थः । गतमतीतं चतुरमुपभोगक्षमं वयो यौवनं पुनर्नैति इत्येवंरूपे स्मरमते स्मराभिप्राये । नपुंसके भावः क्तः । परभृताभिः कोकिलाभिर्निवेदिते सतीव वधूजनो रमते स्म रेमे । कोकिलाकूजितोद्दीपितेस्मरः स्त्रीजनः कामशासनभयादिवोच्छृङ्खलमखेलदित्यर्थः ।

**भाषार्थ—**उन दिनों कोयलायें मानो कामदेव का यह आदेश सुना रही थी कि हे स्त्रियो ! मानको छोड़ दो, लड़ाई झगड़ा न करो, बीती हुई नवजवानी फिर नहीं लौटती । इस प्रकार कोयलों के कामोद्दीपन वचन सुनने पर मानिनी स्त्रियाँ मान छोड़कर अपने २ पतियों के साथ फिर रमण करने लगी ॥ ४७ ॥

अथ यथासुखमार्तवमुत्सवं समनुभूय विलासवतीसखः ।
नरपतिश्चक्रमे मृगयारतिं स मधुमन्मधुमन्मथसन्निभः ॥ ४८ ॥

**अन्वयः—**अथ मधुमन्मधुमन्मथसन्निभः सः नरपतिः विलासवतीसखः सन् आर्तवम् उत्सवं, यथासुखं समनुभूय मृगयारतिं चकमे ।

अथेति । अथानन्तरं मधु मथनातीति मधुमद्विष्णुः संपदादित्वात्क्विप् । मधुवसन्‍तः मध्नातीति मथः पचाद्यच् । मनसो मथो मन्मथः । काम येषां सन्निभः सदृशो मधुमन्मधुमन्मथसन्निभः नरपतिर्दशरथो विलासवतीसखः स्त्री सहचरः सन् ऋतुः प्राप्तोऽस्यार्तवः तमुत्सवं यथासुखं समनुभूय मृगयारतिं मृगयाविहारं चकमे आचकांक्ष ।

**भाषार्थ—**इसके बाद विष्णु के समान पराक्रमो, वसन्त के समान प्रसन्न और कामदेव के समान सुन्दर दशरथ जी ने विलासिनी स्त्रियों के साथ वसन्त ऋतु का आनन्द अनुभव कर शिकार खेलने की इच्छा प्रगट की ॥ ४८ ॥

वासनासङ्गदोषं परिहरन्नाह—
परिचयं चललक्ष्यनिपातने भयरुषोश्च तदिङ्गितबोधनम् ।
श्रमजयात्प्रगुणां च करोत्यसौ तनुमतोऽनुमतः सचिवैर्ययौ ॥४९॥

**अन्वयः—**असौ चललक्ष्यनिपातने परिचयं करोति, भयरुषोः तदिङ्गितबोधनं च करोति श्रमजयात् तनुं प्रगुणां च करोति अतः दशरथः सचिवैः अनुमतः सन् ययौ ।

परिचयमिति । असौ मृगया चललक्ष्याणि मृगगवयादीनि तेषां निपातने परिचयमभ्यासं करोति भयरुषोर्भयक्रोधयोस्तदिङ्गितबोधनं तेषां चललक्ष्याणामिङ्गितस्य चेष्टितस्य भयादिलिङ्गभूतस्य बोधनं ज्ञानं च करोति । तनुं शरीरं श्रमस्य जयान्निरासात्प्रगुणां प्रकृष्टलाघवादिगुणवतीं च करोति । अतो हेतो सचिवैरनुमतोऽ-