रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

२८६ रघुवंशमहाकाव्ये

क्रतुषु तेन विसर्जितमौलिना भुजसमाहृतदिग्वसुना कृताः ।
कनकयूपसमुच्छ्रयशोभिनो वितमसा तमसासरयूतटाः ॥ २० ॥

अन्वयः—क्रतुषु विसर्जितमौलिना भुजसमाहृतदिग्वसुना वितमसा तेन तमसासरयूतटाः कनकयूपसमुच्छ्रयशोभिनः कृताः ।

ऋतुष्विति । ऋतुष्वश्वमेधेषु विसर्जितमौलिनाऽवरोपितकिरीटेन दीक्षितेन मुण्डितेन भाव्यं त्यक्तमुकुटेन वा भूपा हि यज्ञेषु वपनस्थाने मौलिं विसृजन्ति । 'यावद्यज्ञमछत्रयुंरेव राजा भवति' इति राजश्विह्नत्यागविधानादित्यभिप्रायः । 'मौलिः किरीटे धम्मिल्ले' -ति विश्वः । भुजसमाहृतदिग्वसुना भुजार्जितदिगन्तसम्पदा । अनेन क्षत्रियस्य विजितत्वमुक्तम् । नियमार्जितधनत्वं सद्विनियोगकारित्वं च सूच्यते वितमसा तमोगुणरहितेन तेन दशरथेन तमसा च सरयू नद्यौ तयोस्तटः कनकयूपानां समुच्छ्रयेण समुन्नमनेन शोभितः कृताः कनकमयत्वं च यूपानां शोभार्थं विध्यभावात् । 'हेमयूपस्तु शोभिकः' इति यादवः ।

भाषार्थ—अपने बाहुबल से चारों ओर से धन लाकर इकट्ठा करनेवाले तथा तमोगुण से रहित उस राजा दशरथ ने अपना मुकुट उतारकर यज्ञ करते समय तमसा और सरयू के किनारे को सुवर्ण के यज्ञ स्तम्भों से सुशोभित कर दिया ॥ २० ॥

अजिनदण्डभृतं कुशमेखलां यतगिरं मृगशृङ्गपरिग्रहाम् ।
अधिवसंस्तनुमध्वरदीक्षितामसमभासमभासयदिश्वरः ॥ २१ ॥

अन्वयः—ईश्वरः अजिनदण्डभृतं कुशमेखलां यतगिरं मृगशृङ्गपरिग्रहाम् अध्वरदीक्षितां तनुम् अधिवसन् सन् असमभासम् अभासयत् ।

अजिनेति । ईश्वरो भगवानष्टमूर्तिरजिनं कृष्णाजिनं दण्डमौदुम्बरं विभर्तीति तमजिनदण्डभृतम् । 'कृष्णाजिनं दीक्षयति औदुम्बरं दीक्षितदण्डं यजमानाय प्रयच्छति' इति वचनात् । कुशमयी मेखला यस्यास्तां कुशमेखलाम् । 'शरमयी मौञ्जी वा मेखला तया यजमानं दीक्षयती'ति विधानात् प्रकृते कुशग्रहणं क्वचित्प्रतिनिधिदर्शनात्कृतम् । यतगिरं वाचंयमम् । 'वाचं यच्छति' इति श्रुतेः । मृगशृङ्गं परिग्रहः कण्डूयनसाधनं यस्यास्ताम् । 'कृष्णविषाणेन कण्डूयते' इति श्रुतेः । अध्वरदीक्षितां संस्कारविशेषयुक्तां तनुं दाशरथीमधिवसन्नधितिष्ठन्सन् असमा भासो दीप्तयो यस्मिन्कर्मणि तद्यथा तथा अभासयद्भासयति स्म ।

भाषार्थ—जिस समय राजा दशरथ मृगछाला पहनकर हाथ में दण्ड लेकर, कुश की करधनी बाँधकर और मौनधारण करके मृग की सींग लिये हुए यज्ञ की