रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
by महाकवि कालिदास
Source: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (origin)
Page 338 of 735
Read in contextनवमः सर्गः
२७६
दशदिगन्तजिता रघुणा यथा श्रियमपुष्यदजेन ततः परम् ।
तमधिगम्य तथैव पुनर्बभौ न न महीनमहीनपराक्रमम् ॥ ५ ॥
अन्वयः— मही दशदिगन्तजिता रघुणा ततः परम् अजेन यथा श्रियम् अपुष्यत् तथा एव अहीनपराक्रमम् तम् अधिगम्य पुनः न बभौ ( इति ) न ।
दशेति । मही दशदिगन्ताञ्जितवानिति दशदिगन्तजित् "चतस्रः कीर्तये वाष्टौ दश वा ककुभः क्वचित्" इति वाग्भटः । तेन रघुणा यथा श्रियं कान्तिमपुष्यत् । ततः परं रघोरनन्तरमजेन च यथा श्रियमपुष्यत् तथैवाहीनपराक्रमं न हीनः पराक्रमो यस्य तमन्यूनपराक्रमं तं दशरथमिनं स्वामिनमधिगम्य पुनर्न बभाविति न बभावेवेत्यर्थः । द्वौ नञौ प्रकृतमर्थं गमयतः ।
भाषार्थ— दशों दिशाओं के जीतने वाले रघु ने और उनके बाद उनके पुत्र अज ने जिस प्रकार पृथ्वी की शोभा बढ़ायी थी उसी प्रकार उन्हीं दोनों के समान शक्तिशाली पूर्णपराक्रमी उस महामति दशरथ को राजा पाकर पृथ्वी की शोभा नहीं बढ़ी, यह बात नहीं है किन्तु रघु और अज के समान ही शोभा हुई ।
समतया वसुवृष्टिविसर्जनैर्नियमनादसतां च नराधिपः ।
अनुययौ यमपुण्यजनेश्वरौ सवरुणावरुणाग्रसरं रुचा ॥ ६ ॥
अन्वयः— नराधिपः समतया वसुवृद्धिविसर्जनैः च असतां नियमनात् सवरुणौ यमपुण्यजनेश्वरौ अनुययौ ( च ) रुचा, अरुणाग्रसरम् ( अनुययौ ) ।
समतयेति । नराधिपो दशरथः समतयाः समवर्तित्वेन मध्यस्थत्वेनेत्यर्थः । वसुवृष्टेर्धनवृष्टेर्विसर्जनैः असतां दुष्टानां नियमनान्निग्रहाच्च सवरुणौ वरुणसहितौ यमपुण्यजनेश्वरौ यमकुबेरौ यमकुबेरवरुणान्यतासंख्यमनुययावनुचकार । रुचा तेजसाऽरुणाग्रसरमरुणसारथिं सूर्यमनुययौ ।
भाषार्थ— जिस प्रकार यमराज सबको एक समान समझते हैं, कुवेर धन बरसाते हैं, वरुण दण्ड देते हैं और सूर्य का बड़ा तेज है, उसी प्रकार राजा दशरथ भी सबको समान देखते थे, धन बाँटते थे, दुष्टों को दण्ड देते थे और तेजस्वी थे । अर्थात् वे यम, कुबेर, वरुण और सूर्य के समान प्रजाओं का पालन करते थे ॥ ६ ॥
तस्य व्यसनासक्तिर्नासीदित्याह—
न मृगयाभिरतिर्न दुरोदरं न च शशिप्रतिमाभरणं मधु ।
तमुदयाय न वा नवयौवना प्रियतमा यतमानमपाहरत् ॥ ७ ॥
अन्वयः— उदयाय यतमानं तं मृगयाभिरतिः अपाहरत् दुरादरं (अपाहरत्) च शशिप्रतिमाभरणं मधु न (अपाहरत्) वा नवयौवना प्रियतमा न (अपाहरत्) ।