Skip to content
SarvaKosh
रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

by महाकवि कालिदास

Source: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (origin)

DevanagariHindipublished735 pages

Page 328 of 735

Read in context
Page 328
अष्टमः सर्गः२६९

त्कस्माच्चिवदृषेः परिशङ्कितो भीतः। कर्तरि क्तः “भीत्रार्थानां भयहेतुः” इत्य-
पादानात्पञ्चमी। हरिरिन्द्रः समाधिभेदिनीं तपोविघातिनीं हरणीं नाम सुरांग-
नामस्मै तृणबिन्दवे प्रजिघाय प्रेरितवान्।

**भाषार्थ—**एक बार तृणविन्दु नामक ऋषि अतिकठोर तपस्या कर रहे थे, उनकी उग्र तपस्या से डरकर इन्द्र ने उनकी तपस्या भंग करने के लिए हरिणी नाम की अप्सरा को भेजा॥ ७९॥

स तपःप्रतिबन्धमन्युना प्रमुखाविष्कृतचारुविभ्रमाम्।
अशपद्भव मानुषीति तां शमवेलाप्रलयोर्मिणा भुवि॥ ८०॥

**अन्वयः—**सः शमवेलाप्रलयोर्मिणा तपः प्रतिबन्धमन्युना प्रमुखाविष्कृत-चारुविभ्रमां तां भुवि मानुषी भव इति अशपत्।

स इति। स मुनिः शमः शान्तिरेव वेला मर्यादा तस्या प्रलयोर्मिणा प्रलय-कालतरङ्गेण शमविघातकेनेत्यर्थः। ‘अब्ध्यम्बुधिकृतौ वेला कालमर्यादयोरपि इत्यमरः। तपसः प्रतिबन्धेन विघ्नेन यो मन्युः क्रोधस्तेन हेतुना प्रमुखेऽग्रे आवि-ष्कृतचारुविभ्रमां प्रकाशितमनोहरविलासां तां हरिणीं भुवि भूलोके मानुषी मनुष्यस्त्री भवेत्यशपच्छशाप।

**भाषार्थ—**जिस प्रकार प्रलय काल की लहर समुद्र के तट को गिरा देती है उसी प्रकार ऋषि को तपस्या से डिगाने के लिए वह अप्सरा वहां जा पहुँची और अनेक प्रकार का शृङ्गारमय हाथ भाव दिखाने लगी। उसे देखते ही मुनि ने तपस्या में बाधा उपस्थित होने के कारण क्रोध से उसको शाप दे दिया कि तू मनुष्य की स्त्री हो जा॥ ८०॥

भगवन्परवानयं जनः प्रतिकूलाचरितं क्षमस्व मे।
इति चोपनतां क्षितिस्पृशं कृतवानासुरपुष्पदर्शनात्॥ ८१॥

**अन्वयः—**हे भगवन्! अयं जनः परवान् (अस्ति) मे प्रतिकूलाचरितं क्षमस्व इति उपनतां ऋषिः आसुरपुष्पदर्शनात् क्षितिस्पृशम् कृतवान्।

भगवन्निति। हे भगवन्महर्षे! अयं जनः परोऽस्यास्तीति स्वामित्वेन परवा-न्पराधीनः। इन्द्राधीन इत्यर्थः। अयमित्यात्मनिर्देशः अहं पराधीनेत्यर्थः। मे मम प्रतिकूलाचरितमपराधं क्षमस्वेत्यनेन प्रकारेणोपनतां शरणागतां च हरिणीमासुर-पुष्पदर्शनात्सुरपुष्पदर्शनपर्यन्तं क्षिति स्पृशतीति क्षितिस्पृक् तां क्षितिस्पृशां मानपीं कृतवानकरोत्। दिव्यपुष्पदर्शनं शापावधिरित्यनुगृहीतवानित्यर्थः।

भाषार्थ—(शाप सुनते ही वह अप्सरा घबड़ा उठी और हाथ जोड़कर