Skip to content
SarvaKosh
रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

by महाकवि कालिदास

Source: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (origin)

DevanagariHindipublished735 pages

Page 320 of 735

Read in context
Page 320

अष्टमः सर्गः
२६१

स्थापिता इत्यर्थः । तव विरहे गुरुव्यथमतिदुःखं मे हृदयं मनोऽवलम्बितुं न क्षमा
न शक्ताः । ते तु तत्संगम एव सुखकारिणः । नान्यथा प्रत्युत प्राणानपहरन्तीति
भावः ।

**भाषार्थ—**हे प्रिये ! स्वर्ग में जाते समय तुम मुझे आश्वासन देने के लिए
कोकिलाओं में मधुर भाषण, राजहंसियों में अपनी धीमी चाल, हरिणियों में
चञ्चल चितवन, वायु में धीरे-धीरे हिलनेवाली लताओं में विलास आदि गुण
तुम छोड़ गई हो परन्तु वे तुम्हारे विरह में अत्यन्त दुःखी मेरे हृदय को किसी
प्रकार शान्ति देने में समर्थ नहीं हैं ॥ ५९-६० ॥

मिथुनं परिकल्पितं त्वया सहकारः फलिनी च नन्विमौ ।
अविधाय विवाहसत्क्रियामनयोर्गम्यत इत्यसाम्प्रतम् ॥ ६१ ॥

**अन्वयः—**ननु हे प्रिये ! सहकारः फलिनी च इमौ त्वया मिथुनं परिकल्पितम्
अनयोः विवाहसत्क्रियाम् अविधाय गम्यते इति असाम्प्रतम् ( अस्ति ) ।

मिथुनमिति । ननु हे प्रिये ! सहकारश्चूतविशेषः फलिनी प्रियङ्गुलता चेमौ
त्वया मिथुनं परिकल्पितं मिथुनत्वेनाभ्यधायि । अनयोः फलिनीसहकारयोर्विवाह-
सत्क्रियां विवाहमङ्गलमविधाय अकृत्वा गम्यत इत्यसांप्रतमयुक्तम् । मातृहीनानां
न किञ्चित्सुखमस्तीति भावः ।

**भाषार्थ—**हे प्रिये ! तुमने इस आम्रवृक्ष ओर प्रियंगुलता की जोड़ी माना
था इन दोनों का विवाह संस्कार किये बिना जा रही हो, यह अत्यन्त अनुचित
है ॥ ६१ ॥

कुसुमं कृतदोहदस्त्वया यदशोकोऽयमुदीरयिष्यति ।
अलकाभरणं कथं नु तत्तव नेष्यामि निवापमाल्यताम् ॥ ६२ ॥

**अन्वयः—**त्वया कृतदोहदः अयम् अशोकः यत् कुसुमम् उदीरयिष्यति तव
अलकाभरणं तत् ( अहम् ) कथं नु निवापमाल्यतां नेष्यामि ।

कुसुममिति । वृक्षादिपोषकं दोहदम् त्वया कृतं दोहदं पादताडनरूपं यस्य
सोऽयमशोको यत्कुसुममुदीरयिष्यति प्रसाविष्यते तवालकानामाभरणमाभरणभूतं
तत्कुसुमं कथं नु केन प्रकारेण निवापमाल्यतां दाहाञ्जलेरर्घ्यतां नेष्यामि । 'पितृदानं
निवापः स्यात्' इत्यमरः ।

**भाषार्थ—**हे प्रिये ! जिस अशोक वृक्ष को तुमने अपने चरणों से स्पर्श किया
है जब वह आगे चलकर फूलेगा, तब तुम्हारे केशों को सजाने के योग्य उन फूलों
को मैं किस प्रकार दाह संस्कार के बाद दी जाने वाली तिलाञ्जलि में उपयोग
करूँगा ॥ ६२ ॥