रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

२५० रघुवंशमहाकाव्ये

सुपुत्रवान् । पुत्रन्यस्तभार इति भावः । सोऽजः कदाचिद्देव्या महिष्येन्दुमत्य सह नगरोपवने नन्दने नन्दनाख्येऽमरावत्युपकण्ठवने शचीसखः । शच्या सहेत्यर्थः मरुतां देवानां पालयितेन्द्र इव विजहार चिक्रीड ।

भाषार्थ—एक दिन उत्तमसन्तान वाले प्रजापालक राजा अज अपनी रानी इन्दुमती के साथ नगर के उपवन में उसी प्रकार विहार कर रहे थे जिस प्रकार देवताओं के पालक इन्द्र नन्दन वन में इन्द्राणी के साथ विहार करते हैं ।

अथ रोधसि दक्षिणोदधेः श्रितगोकर्णनिकेतमीश्वरम् ।
उपवीणयितुं ययौ रवेरुदयावृत्तिपथेन नारदः ॥ ३३ ॥

**अन्वयः—**अथ दक्षिणोदधेः रोधसि श्रितगोकर्णनिकेतम् ईश्वरम् उपवीणयितुं नारदः रवेः उदयावृत्तिपथेन ययौ ।

अथेति । अथ दक्षिणस्योदधेः समुद्रस्य रोधसि तीरे श्रितगोकर्णनिकेतमधिष्ठितगोकर्णाख्यस्थानमीश्वरं शिवमुपवीणयितुं वीणयोपसमीपे गन्तुम् । “सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मचुरादिभ्यो णिच्” इत्यनेन वीणाशब्दादुपमानार्थे णिच्प्रत्ययः ततस्तुमुन् । नारदः नराणां समूहः नारं तद्द्यति खण्डयति कलहदानात् इति नारदः । देवर्षी रवेः सूर्यस्य सम्बन्धिनोदयावृत्तिपथेनाकाशमार्गेण ययौ जगाम । सूर्योपमानेनास्यातितेजस्त्वमुच्यते ।

**भाषार्थ—**उसी समय दक्षिण समुद्र के तट पर गोकर्ण नामक स्थान स्थित शंकर जी को वीणा बजाकर गाना सुनाने के लिए नारद जी आकाश मार्ग से चले जा रहे थे ॥ ३३ ॥

कुसुमैर्ग्रथितामपार्थिवैः स्रजमातोद्यशिरोनिवेशिताम् ।
अहरत्किल तस्य वेगवानधिवासस्पृहयेव मारुतः ॥ ३४ ॥

**अन्वयः—**अपार्थिवैः कुसुमैः ग्रथितां तस्य आतोद्यशिरोनिवेशितां स्रजं वेगवान् मारुतः अधिवासस्पृहया इव अहरत् किल ।

कुसुमैरिति । अपार्थिवैरभौमैः दिव्यैरित्यर्थः । कुसुमैर्ग्रथितां रचितां तस्य नारदस्यातोद्यस्य वाद्यस्य वीणायाः शिरस्यग्रे निवेशिताम् । ‘चतुर्विधमिदं वाद्यं वादित्रातोद्यनामकम्’ इत्यमरः । स्रजं मालां वेगवान्मारुतः अधिवासे वासनायां स्पृहयेव स्रजा·स्वाङ्गं संस्कृतुमित्यर्थः । ‘संस्कारो गन्धमाल्याद्यैः स्यात्तदधिवासनम्’ इत्यमरः । अहरत्किल किलेत्यैतिह्ये ।

**भाषार्थ—**स्वर्गीय पुष्पों से गुंथी हुई और वीणा के सिरे पर लपेटी हुई माला को वेगवान् वायु ने मानों अपने को उन पुष्पों से सुगन्धित करने की