रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

२३८ | रघुवंशमहाकाव्ये

जवान होकर पुनः राज्य कर रहे हैं क्योंकि अज ने केवल रघु की राज्यलक्ष्मी को ही नहीं पाया था किन्तु रघु के सभी गुण भी उनमें आ गये थे ॥ ५ ॥

अधिकं शुशुभे शुभंयुना द्वितयेन द्वयमेव सङ्गतम् ।
पदमृद्धमजेन पैतृकं विनयेनास्य नवं च यौवनम् ॥ ६ ॥

**अन्वयः—**द्वयं एव शुभंयुना द्वितयेन सङ्गतं सत् अधिकं शुशुभे पैतृकम् ऋद्धं पदं अजेन अस्य नवं योवनं विनयेन च शुशुभे ।

अधिकमिति । द्वयमेव शुभंयुना शुभवता शुभंयुस्तु शुभान्वितः' इत्यमरः । “अहंशुभयोर्युस्” इति युस्प्रत्ययः । द्वितयेन संगतं युतं सदधिकं शुशुभे । किं केनेत्याह—पदमिति पैतृकं पितुरागतम् । “ऋतश्छन्” इति ठञ्प्रत्ययः ऋद्धं समृद्धं पदं राज्यमजेन यस्याजस्य नवं यौवनं विनयेनेन्द्रियजयेन च (विजयो हीन्द्रियजस्तद्युक्त शास्त्रमर्हति” इति कामन्दकः । राज्यस्थोऽपि प्राकृतवन्न दृप्तोऽभूदित्यर्थः ।

**भाषार्थ—**उस समय केवल दो चीजें ही संसार को सुन्दर लगी, एक तो पिता का समृद्ध राज्य पाकर अज और दूसरा अज की नम्रता पाकर उनका यौवन ॥ ६ ॥

सदयं बुभुजे महाभुजः सहसोद्वेगमियं व्रजेदिति ।
अचिरोपनता स मेदिनीं नवपाणिग्रहणां वधूमिव ॥ ७ ॥

**अन्वयः—**महाभुजः स अचिरोपनतां मेदिनीं नवपाणिग्रहणां वधूम् इव सहसा इयम् उद्वेगम् व्रजेत् इति सदयं बुभुजे ।

सदयमिति । महाभुजः सोऽजोऽचिरोपनतां नवोपगतां मेदिनीं भुवं नवं पाणिग्रहणं विवाहो यस्यास्तां नवोढां वधूमिव । उक्तं च रतिरहस्ये—'सौम्यैरालिङ्गनैर्वाक्यैश्चुम्बनैश्चापि सान्त्वयेत्' सहसा बलात्कारेण चेत् 'सहो बलं सहा मार्गः' इत्यमरः । इयं मेदिनी वधूत्रोद्वेगं भयं व्रजेदिति हेतोः सदयं सकृपं बुभुजे भुक्तवान् । “भुजोऽनवने” इत्यात्मनेपदम् ।

**भाषार्थ—**जिस प्रकार नवविवाहिता वधू बलात्कार पूर्वक उपभोग करने से उद्विग्न हो जाती है इसलिए उसके साथ कोमलतापूर्वक व्यवहार किया जाता है उसी प्रकार महाबाहु राजा अज ने नई मिली पृथिवी का दयापूर्वक उपभोग किया ॥ ७ ॥

अहमेव मतो महीपतेरिति सर्वः प्रकृतिष्वचिन्तयत् ।
उदधेरिव निम्नगाशयेष्वभवन्नास्य विमानना क्वचित् ॥ ८ ॥