रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
by महाकवि कालिदास
Source: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (origin)
Page 232 of 735
Read in contextषष्ठः सर्गः । १७३
अन्वयः—साचीकृतचारुवक्त्रः अपरः विलासी अंसात् विलग्रं रत्नानुविद्धाङ्गदकोटिलग्नं प्रालम्बं उत्कृष्य यथावकाशं निनाय ।
विस्रस्तमिति । विलसनशीलो विलासी । ‘‘वो कषलसकत्थसम्भः’’ इति घिनुण्प्रत्ययः । अपरो राजांसाद्विस्रस्तं रत्नानुविद्धं रत्नखचितं यदङ्गदं केयूरं तस्य कोटिलग्नं प्रालम्बमृजुलम्बिनीं स्रजम् । ‘प्रालम्बमृजुलम्बि स्यात्कण्ठात्’ इत्यमरः। ‘प्रावारम्’ इति पाठे तूत्तरीयं वस्त्रम् । ‘उत्कृष्योद्धृत्य साचीकृतं तिर्यक्कृतं चारु वक्त्रं यस्य स तथोक्तः सन् यथावकाशं स्वस्थानं निनाय । प्रावारोत्क्षेपणच्छलेनाहं त्वामेवं परिरप्स्ये इति नृपाभिप्रायः । गोपनीयं किञ्चिदङ्गेऽस्ति ततोऽयं प्रवृणुत इतीन्दुमत्यभिप्रायः ।
भाषार्थ—दूसरा विलासी राजा कन्धे से नीचे सरके हुई रत्नों से जटिल भुजबन्ध के किनारे में उलझे हुई दुपट्टे को थोड़ा मुख को घुमाकर फिर से गले में रखने लगा ॥ १४ ॥
आकुञ्चिताग्राङ्गुलिना ततोऽन्यः किञ्चित्समावर्जितनेत्रशोभः ।
तिर्यग्विसर्पिनखप्रभेण पादेन हैमं विलिलेख पीठम् ॥ १५ ॥
अन्वयः—ततः अन्यः किञ्चित्समावर्जितनेत्रशोभः सन् आकुञ्चिताग्राङ्गुलिना तिर्यग्विसर्पि नखप्रभेण पादेन हैमं पीठं विलिलेख ।
आकुञ्चितेति । ततः पूर्वोक्तादन्योऽपरो राजा किंचित्समावर्जितनेत्रशोभे ईषदवाक्पतितनेत्रशोभः सन् आकुञ्चिता आभुग्ना अग्राङ्गुलयो यस्य तेन तिर्यग्विसंसर्पिण्यो नखप्रभा यस्य तेन च पादेन हैमं हिरण्मयं पीठं पादपीठं विलिलेख लिखितवान् । पादाङ्गुलिनामाकुञ्चनेन त्वं मत्समपमागच्छेति नृपाभिप्रायः । भूमिविलेलकोऽयमपलक्षण इतिन्दुमत्य्याशयः । भूमिविलेखनं तु लक्ष्मीविनाशहेतुः ।
भाषार्थ—तीसरा राजा नेत्र को थोड़ा नीचे करके कटाक्ष विक्षेप करता हुआ चारों तरफ फैलती हुई नखों की चमक वाली और कुछ मोडी हुई पैर की अंगुलियों से सुवर्ण निर्मित पावदान पर कुछ लिखने लगा ॥ १५ ॥
निवेश्य वामं भुजमासनार्धं तत्संन्निवेशादधिकोन्नतांसः ।
कश्चिद्विवृत्तत्रिकभिन्नहारः सुहृत्समाभाषणतत्परोऽभूत् ॥ १६ ॥
अन्वयः—कश्चित् आसनार्धे वामं भुजं निवेश्य तत्सन्निवेशात् अधिकोन्नतांसः विवृत्तत्रिकभिन्नहारः सन् सुहृत्समाभाषणतत्परः अभूत् ।
निवेश्येति । कश्चिद्राजा वामं भुजमासनार्धं सिंहासनैकदेशे निवेश्य संस्थाप्य