रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
by महाकवि कालिदास
Source: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (origin)
Page 223 of 735
Read in context१६४ रघुवंशमहाकाव्ये
अन्वयः—ताम्रोदरेषु पतितम् निर्धौतहारगुलिकाविशदं हिमाम्भः लब्धापरभागतया अधरोष्ठे त्वदीयम् सदशनाचिः लीलास्मितम् इव आभाति ।
ताम्रेति । ताम्रोदरेष्वरुणाभ्यन्तरेषु पतितं निर्धौता या हारगुलिका मुक्तामणयस्तद्वद्विशदं हिमाम्भो लब्धपरभागतया लब्धोत्कर्षतया अधरोष्ठे त्वदीयं सदशनार्चिर्दन्तकान्तिसहितं लीलास्मितमिवाभाति शोभते ।
भाषार्थ—ताम्र के समान लाल वृक्षों के नये पत्तों पर गिरे हुए स्वच्छ मोतियोंके हार के दाने के समान निर्मल ओस के कण इस प्रकार सुशोभित हो रहे हैं, जिस प्रकार अधरोष्ठ में आपकी दांतों की कान्ति के सहित लीलापूर्वक मन्द हास सुशोभित होता है ॥ ७० ॥
यावत्प्रतापनिधिराक्रमते न भानुरह्नाय तावदरुणेन तमो निरस्तम् ।
आयोधनाग्रसरतां त्वयि वीर याते किं वा रिपूंस्तव गुरुः स्वयमुच्छिनत्ति ॥
अन्वयः—यावत् प्रतापनिधिः भानुः न आक्रमते, तावत् अह्नाय अरुणेन तमः निरस्तम् । हे वीर ! त्वयि आयोधनाग्रसरताम् ( याते सति ) तव गुरुः स्वयम् रिपून् उच्छिनत्ति किं वा ।
यावदिति । प्रतापनिधिस्तेजोनिधिर्भानुर्यावन्नाक्रमते नोद्गच्छति । तावत् भानावुदित एवेत्यर्थः । अह्नाय झटिति अरुणेनानूरुणा । तमो निरस्तम् । हे वीर ! त्वय्यायोधनेषु युद्धेषु । अग्रसरतां याते सति तव गुरुः पिता रिपून्स्वयमुच्छिनत्ति किं वा । नोच्छिनत्त्येवेत्यर्थः । न खलु योग्यपुत्रन्यस्तभाराणां स्वामिनां स्वयं व्यापारखेद इति भावः ।
भाषार्थ—तेज के आकर भगवान सूर्य के उदय होने के पहले ही सारथि अरुण अन्धकार को दूर कर देते हैं। यह ठीक ही है; क्योंकि योग्य सेवक के रहते स्वामी को स्वयं कार्य करने का कष्ट नहीं होना चाहिए। हे वीर ! संग्राम में सबसे आगे लड़ने वाले आपके समान सुयोग्य पुत्र के रहते हुए आपके पिता महाराज रघु को क्या शत्रुओं का संहार करना पड़ता है ॥ ७१ ॥
शय्यां जहत्युभयपक्षविनीतनिद्राः स्तम्बेरमा मुखरशृङ्खलकर्षिणस्ते ।
येषां विभान्तितरुणारुणरागयोगाद्भिन्नाद्रिगैरिकतटा इव दन्तकोशाः ॥ ७२ ॥
अन्वयः—ते उभयपक्षविनीतनिद्राः मुखरशृङ्खलकर्षिणः स्तम्बेरमाः शय्याम् जहति येषां दन्तकोशाः तरुणारुणरागयोगात् भिन्नाद्रिगैरिकतटा इव विभान्ति ।
शय्यामिति । उभाभ्यां पक्षाभ्यां विनीता अपगता निद्रा येषां त उभयपक्षविनीतनिद्राःमुखराण्युत्थानचलनाच्छब्दायमानानि शृङ्खलानि निगडानि कर्षन्तीति