Skip to content
SarvaKosh
रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

by महाकवि कालिदास

Source: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (origin)

DevanagariHindipublished735 pages

Page 213 of 735

Read in context
Page 213
१५४रघुवंशमहाकाव्ये

निःशेषेति । कथम्भूतो गजः । निःशेषविक्षालितधातुनाऽपि धौतगैरिकादि-नाऽपि । नीलाभिरूर्ध्वाभी रेखाभिस्तटाभिघातजनिताभिः शबलेन कर्बुरेण । अश्मभिः पाषाणैर्विकुण्ठितेन कुण्ठीकृतेन दन्तद्वयेन । ऋक्षवान्नाम कश्चित्तत्रत्यः पर्वतः । तस्य तटेषु वप्रक्रियां वप्रक्रीडाम् । उत्खातकेलिमित्यर्थः । शंसन्कथयन् । सूचयन्नित्यर्थः । युग्मम् ।

**भावार्थ—**जल मे डूबकर स्नान करने से जिसके गैरिकादि धातु घुल गये थे और पर्वत के तट पर प्रहार करने से ऊपर की तरफ काली रेखाओं चितकबरे एवं पत्थरों से टूटे नोक दातों से ऋक्षवान् नामक पर्वत के तट प्रान्तों में पत्थरों के लिये हुए दातों से उत्पादन क्रिया को सूचित करता हुआ वह गज नर्मदा से निकला ॥ ४४ ॥


संहारविक्षेपलघुक्रियेण हस्तेन तीराभिमुखः सशब्दम् ।
वभौ स भिन्दन्बृहतस्तरङ्गान् वार्यंगंलासङ्ग इव प्रवृत्तः ॥ ४५ ॥

**अन्वयः—**संहारविक्षेपलघुक्रियेण हस्तेन सशब्दम् बृहतः तरङ्गान् भिन्दन् तीराभिमुखः सः वार्यर्गलाभङ्गे प्रवृत्तः इव वभौ ।

संहारेति । संहारविक्षेपयोः संकोचनप्रसारणयोर्लघुक्रियेण क्षिप्रव्यापारेण । हस्तेन शुण्डादण्डेन । सशब्दं सघोषं बृहतस्तरङ्गान्‍भिन्दन् विदारयन् तीराभिमुखः स गजः । वारी गजबन्धनस्थानम् । वार्या अर्गलाया विष्कम्भस्य भङ्गे भञ्जने प्रवृत्त इव वभौ ।

**भाषार्थ—**जल्दी २ बटुरते और फैलते हुए सूड से बड़े २ तरंगों को चीरता और चीघारता हुआ नर्मदा के तीर की तरफ वह हाथी शृङ्खला तोड़ने में लगा हुआ जान पड़ता था ॥ ४५ ॥


शैलोपमः शैवलमञ्जरीणां जालानि कर्षन्नुरसा स पश्चात् ।
पूर्वं तदुत्पीडितवारिराशिः सरित्प्रवाहस्तटमुत्ससर्प ॥ ४६ ॥

**अन्वयः—**शैलोपमः सः शैवलमञ्जरीणाम् जालानि उरसा कर्षन् पश्चात् तटम् उत्ससर्प, पूर्वम् तदुत्पीडितवारिराशिः सरित्प्रवाहः तटम् उत्ससर्प ।

शैलेति । शैलोपमः स गजः शैवलमञ्जरीणां जालानि वृन्दान्युरसा कार्षन्पश्चात्तटमुत्ससर्प । पूर्वं तेनं गजेनोत्पीडितो नुन्नो वारिराशिर्यंस्य स सरित्प्रवाहस्तटमुत्ससर्पं ।

**भाषार्थ—**पर्वतोपम वह हाथी सेवाल की लताओं को अपने वक्षःस्थल से छिन्न-भिन्न करता हुआ पीछे से तीर पर पहुँचा, किन्तु उससे पूर्व ही उसके चलने से क्षुभित तरंग नर्मदा का प्रवाह तट पर पहुँच गया ॥ ४६ ॥