Skip to content
SarvaKosh
मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary

by महाकवि विशाखदत्त

DevanagariSanskritpublished488 pages

Page 474 of 488

Read in context
Page 474

. सप्तमोऽङ्कः । ४०३

अन्वयः—(येन महात्मना) दीर्घजागरणहेतुभिः गुरुभिः कल्पनाक्लेशैः मे मतिः वृषलस्य सेना च चिरम् आयासिता ॥८॥

व्याख्या—(येन महात्मना) दीर्घजागरणहेतुभिः—दीर्घस्य सन्ततस्य जागरस्य अनिद्रायाः ये हेतवः निमित्तानि तथाभूतैः, गुरुभिः—महद्भिः, कल्पनाक्लेशैः—उपायोद्भावना कष्टैः पक्षान्तरे सज्जानियन्त्रणैः, मे—मम, मतिः—बुद्धिः, वृषलस्य—मौर्यस्य, सेना—वाहिनी च, चिरम्—दीर्घकालम्, आयासिता—आयासमनुभाविता ॥८॥

हिन्दी अनुवाद—चाणक्य—[देखकर प्रसन्नतापूर्वक], अरे यह अमात्य राक्षस है, जिस महात्मा ने—

सतत जागरण के कारणभूत महान् कल्पना (बुद्धि के पक्ष मे राक्षस को पकड़ने के उपाय-चिन्तन और सेना-पक्ष में सदा तैयार रहने) के क्लेशों से मेरी बुद्धि को और मौर्य की सेना को चिरकाल तक कष्ट का अनुभव कराया ॥८॥

टिप्पणी—कल्पना—√ कृप् + णिच् + युच् कर्मणि। आयासिता— आयासेन कष्टेन योजिता वा आयासं गमिता इति आयास + णिच् (नाम-धातु) + क्त कर्मणि। इस श्लोक में तुल्ययोगिता अलंकार है और अनुष्टुप् छन्द है ॥८॥

[जवनिकामपनीयोपसृत्य च] भो भो अमात्यराक्षस ! विष्णुगुप्तोऽभिवादयते।

राक्षसः—[स्वगतम्] अमात्य इति लज्जाकरमिदानीं विशेषणपदम्। [प्रकाशम्] भो भो विष्णुगुप्त ! न मां श्वपाकस्पर्शदूषितं स्प्रष्टुमर्हसि।

**चाणक्यः—**अमात्य राक्षस ! नायं श्वपाकः। अयं खलु दृष्टपूर्वं एव भवता सिद्धार्थकनामा राजपुरुषः, योऽयमसो द्वितीयः, सोऽपि सुसिद्धार्थकनामा राजपुरुष एव। ताभ्यामेव सह सौहार्दमुत्पाद्य शकटदासोऽपि तपस्वी तं तादृशमजानन्नेव कपटलेखं मयैव लेखितः।

राक्षसः—[आत्मगतम्] दिष्ट्या शकटदासं प्रत्यपनीतो विकल्पः।