Skip to content
SarvaKosh
मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary

by महाकवि विशाखदत्त

DevanagariSanskritpublished488 pages

Page 441 of 488

Read in context
Page 441

३६६ | मुद्राराक्षसम्

अभिनीय—मदन्तिकं प्रापय्य, च, ( ता ) दर्शितः—साक्षात्‌कारित ( अस्मि ) । मन्ये—शङ्के, सम्प्रति—अधुना, माम्—राक्षसम्, अनुभावयितुम्—उपलम्भयितु, विधे —दैवस्य, यत्न —प्रयास ( विद्यते ) ॥ १५ ॥

हिन्दी अनुवाद—[ सोचकर ] अच्छा, समझ गया। यह मलयकेतु के पकड़ जाने से उत्पन्न राजकुल का—[ ऐसा आधा कहने पर ईर्ष्या के साथ ] ( यह ) मौर्यकुल की अधिक प्रसन्नता को सूचित करता है। [ आंसू के साथ ] कष्ट है जी ! कष्ट ॥

शत्रु की ( राज्य )-लक्ष्मी को सुनाया गया हूँ और समीप लाकर दिखाया भी गया हूँ। मैं समझता हूँ कि इस समय मुझे अनुभव कराने के लिए भाग्य का ( यह ) प्रयत्न है ॥ १५ ॥

**टिप्पणी—**एष हि—नूनमयम् । मलयकेतुसंयमनसञ्जात —मलयकेतो संयमनात् ग्रहणात् सञ्जात उद्गत । राजकुलस्य—यहाँ 'नहि नहि मौर्य-कुलस्य' यह विवक्षित है। पिशुनयति—सूचयति । श्रियं—श्रावित, अत्र 'गति-बुद्धि'—इत्यादिसूत्रेण कर्मसंज्ञा—द्वितीया । श्रियं दर्शित —अत्र 'दृशेश्च' इत्यनेन कर्मसंज्ञा —द्वितीया । अनुभावयितुम्—अनु√भू + णिच् + तुमुन् । अह श्रियम् अनुभवामि=मा श्रियम् अनुभावयति । इस श्लोक में उत्प्रेक्षा अलंकार है और अनुष्टुप् छन्द है। अनुष्टुप् का लक्षण १, ३ में देखिए ॥१५॥

**पुरुष —**आसीणो अअ । ता जाव अज्जचाणक्कस्स आणत्ति संपादेमि । ( आसीनोऽयम् । तद्यावदार्यचाणक्यस्याज्ञप्तिं सम्पादयामि । ) [ राक्षसमपश्यन्निव तस्याग्रतो रज्जुपाशेन कण्ठमुद्बध्नाति । ]

राक्षस — [ विलोक्य स्वगतम् ] अये ! कथमयमात्मानमुद्बध्नाति ? नन्वयमहमिव दुःखितस्तपस्वी भवतु, पृच्छाम्येनम् । [ उपसृत्य प्रकाशम् ] भद्र भद्र ! किमिदमनुष्ठीयते ?

पुरुष —[ सबाष्पम् ] अज्ज ! जं पिअवअस्सविणासदुक्खिदो अम्हादिसो मन्दभाओ जणो अणुचिट्ठदि । (आर्य ! यत् प्रियवयस्य-विनाशदुःखितोऽस्मादृशो मन्दभाग्यो जनोऽनुतिष्ठति । )

राक्षस —[ स्वगतम् ] प्रथममेव मया ज्ञात, नूनमहमिवावयमात-