मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

२४६ मुद्राराक्षसम्

भागुरायण —कुमार ! एवमेतत्, किन्तु अमात्यराक्षसश्चाणक्ये बद्धवैरो न तु चन्द्रगुप्ते, तद्यदि कदाचिच्चन्द्रगुप्तश्चाणक्यमतिजितकाशि-नमसहमान साचिव्यादवरोपयेत्, ततो नन्दकुलभक्त्या नन्दान्वय एवाय-मिति कृत्वा, सुहृज्जनापेक्षया च, अमात्यराक्षसश्चन्द्रगुप्तेन सह सन्दधीत । चन्द्रगुप्तोऽपि पितृपारम्पर्यागत एवायमिति गत्वा सन्धि-मनुमन्येत । एव मत्यम्मास्वपि कुमारो न विश्वमेदित्ययमेषा वाक्यार्थ ।

मलयकेतु —युज्यते । सखे भागुरायण ! अमात्यराक्षसस्य गृहमार्ग मादेशय ।

भागुरायण —इत इत कुमार । [इत्युभौ परिक्रामत ।] कुमार ! इदमात्यराक्षसस्य गृह, प्रविशतु कुमार ।

मलयकेतु —एष प्रविशामि । [इत्युभौ प्रवेशम नाटयत ।]

राक्षस —[आत्मगतम्] आ स्मृतम् ! [प्रकाशम्-] भद्र ! अपि दृष्टस्त्वया कुसुमपुरे वैतालिक स्तनकलस ?

करभक —अमच्च ! अथ इ ? (अमात्य ! अथ किम् ?)

मलयकेतु —सखे भागुरायण ! कुसुमपुरवृत्तान्त प्रस्तूयते । तदुप-सर्पाव, शृणुवस्तावत्—

सत्त्वभङ्गभयाद्राज्ञा कथयन्त्यन्यथा पुर ।
अन्यथा विवृत्तार्थेषु स्वैरालापेषु मन्त्रिण ॥८॥

अन्वय —मन्त्रिण राज्ञा पुर सत्त्वभङ्ग भ्यात् अन्यथा कथयन्ति, विवृत्तार्थेषु स्वैरालापेषु अन्यथा ॥८॥

व्याख्या —मन्त्रिण —अमात्या, राज्ञा—नृपाणा, पुर —अग्रे, सत्त्वभङ्ग-भयात्—सत्त्वस्य मनस प्रभावस्य वा भङ्ग नाश तस्य भयात् भीत्या, अन्यथा—प्रकारान्तरेण, कथयति—वदति, विवृत्तार्थेषु—विवृत प्रकटीभूत अर्थ तात्पर्य येषु तादृशेषु, स्वैरालापेषु—स्वच्छन्दभाषणेषु, अन्यथा—अन्य-प्रकारेण (कथयन्ति) ॥८॥

हिन्दी अनुवाद —भागुरायण—कुमार ! यह ऐसा ही है । किन्तु अमात्य राक्षस का वैर चाणक्य से बँधा हुआ है न कि चन्द्रगुप्त से, इसलिए यदि