मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

१७२ मुद्राराक्षसम्

अस्त्या इति दुःखोरचर्या बहुव्रीहि स०। इस श्लोक में काव्यलिंग अलंकार है, वैदर्भी रीति है, ओज गुण है और शार्दूलविक्रीडित छन्द है। इस छन्द का लक्षण १, १२ में देखिए ॥ ५ ॥

अन्यच्च, कृतककलहं कृत्वा स्वतनन्त्रेण त्वया कञ्चित् काल व्यवहर्त-
व्यमित्यार्योपदेशः । स च कथमपि मया पातकमिवाभ्युपगतः । अथवा शश्वदार्योपदेशमन्त्रियमाणतय सदैंव स्वतन्त्रा वयम् । कुतः?—

इह हि रचयन् साध्वीं शिष्यः क्रिया न निवार्यते
त्यजति तु यदा मार्गं मोहाद् तदा गुरुरङ्कुशः ।
विनयरुचयस्तस्मात् सन्तः सदैव निरङ्कुशाः
परतरमतः स्वातन्त्र्येभ्यो वयं हि पराङ्मुखाः ॥ ६ ॥

अन्वय —इह हि शिष्यः साध्वीं क्रिया रचयन् न निवार्यते, यदा तु मोहात् ( स ) मार्गं त्यजति तदा गुरुः अङ्कुशः । तस्मात् विनयरुचयः सन्तः सदैव निरङ्कुशाः । अतः स्वातन्त्र्येभ्यः वयं परतरं हि पराङ्मुखाः ॥ ६ ॥

व्याख्या—इह हि—अस्मिन् संसारे खलु, शिष्यः—छात्रः, साध्वी—साध्व्या, क्रिया—कार्यं, रचयन्—कुर्वन्, न—नहि, निवार्यते—निषिध्यते । यदा तु—यस्मिन् काले पुनः, मोहात्—अविवेकात्, ( स ) मार्गं त्यजति—सदाचारमतिक्रामति, तदा गुरुः—शिक्षकः, अङ्कुशः—निवारकः ( भवति ) । तस्मात्—ततः, विनयरुचयः—विनये सुशिक्षायां रुचिः स्पृहा येषां तादृशाः, सन्तः—साधवः सदैव—सर्वस्मिन्नेव काले, निरङ्कुशाः—अनिवार्याः स्वतन्त्राः इति यावत् ( भवन्ति ) । अतः अस्मात्, स्वातन्त्र्येभ्यः—स्वेच्छाचारेभ्यः, वयम्, परतरं हि—नितान्तमेव, पराङ्मुखाः—वितृष्णाः ( स्मः ) ॥ ६ ॥

हिन्दी अनुवाद—और भी, आर्य ( चाणक्य ) का उपदेश है कि बनावटी झगड़ा करके उह कुछ समय तक स्वतंत्र रूप से व्यवहार करना चाहिए । उस ( उपदेश ) को मैंने पातक के समान किसी तरह स्वीकार किया । अथवा आर्य के उपदेश से निरन्तर संस्कार की जाति हुई बुद्धि वाले हम सदा ही स्वतंत्र हैं । क्योकि—

यहाँ ( संसार में ) शिष्य उचित कार्य करता हुआ ( गुरु के द्वारा ) रोका नहीं जाता है। किन्तु जब मोहवश ( वह उचित ) मार्ग को छोड़ता है