Skip to content
SarvaKosh
मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary

by महाकवि विशाखदत्त

DevanagariSanskritpublished488 pages

Page 235 of 488

Read in context
Page 235

१४४ मुद्राराक्षसम्

अपरित्याज्यम्—न छोड़ने योग्य। परि+√त्यज्+ण्यत् कर्मणि, 'त्यजेश्च' इति वार्त्तिकेन कुत्वनिषेध = परित्याज्यम्। न परित्याज्यम् अपरित्याज्यम् नञ्तत्०। विघ्नभयेन—वि+√हन्+क करणे घञर्थे=विघ्न। तस्मात् भयम् पञ्चमीतत्०, तेन। हेतौ तृतीया। विरमन्ति—अत्र 'व्याङ्परिभ्यो रमः' इत्यनेन परस्मैपदत्वम्। इस श्लोक में पूर्णोपमा अलंकार, व्यतिरेक अलंकार और अप्रस्तुतप्रशंसा अलंकार हैं। इसमें वैदर्भी रीति है, प्रसाद गुण है और वसन्ततिलका छन्द है। इस छन्द का लक्षण १, ८ में देखिए ॥१७॥

अपि च—

किं शेषस्य भरव्यथा न वपुषि क्ष्मा न क्षिपत्येष यत्
किं वा नास्ति परिश्रमो दिनपतेरास्ते न यन्निश्चलः ।
किन्त्वङ्गीकृतमुत्सृजन् कृपणवच्छ्लाघ्यो जनो लज्जते
निर्व्यूढं प्रतिपन्नवस्तुषु मतामेतद्धि गोत्रव्रतम् ॥१८॥

अन्वय —शेषस्य वपुषि किं भर-व्यथा न यदेष क्ष्मा न क्षिपति ? किं वा दिनपते परिश्रमो नास्ति यत् निश्चलो न जास्ते ? किंतु श्लाघ्यो जन अङ्गीकृत कृपणवत् उत्सृजन् लज्जते । हि प्रतिपन्नवस्तुषु निर्व्यूढम् एतत् सतां गोत्र-व्रतम् ॥ १८ ॥

व्याख्या—शेषस्य—नागराजस्य, वपुषि—शरीरे, किं भरव्यथा न—किं भूभारधारणजन्या क्लान्ति न, यत्—यस्मात्, एष —शेषः, क्ष्मा—धरित्री, न क्षिपति—न पातयति ? किं वा, दिनपते —सूर्यस्य, परिश्रम —आयासः, नास्ति—न भवति, यत्—यस्मात्, (एष) निश्चल —स्थिरः, न आस्ते—न तिष्ठति ? किन्तु—वस्तुतस्तु, श्लाघ्य —प्रशंसनीयः, जन —पुरुषः, अङ्गी-कृत—स्वीकृत (कर्म), कृपणवत्—कापुरुष इव, उत्सृजन्—परित्यजन्, लज्जते—त्रपते । हि—यत, प्रतिपन्नवस्तुषु—स्वीकृतविषयेषु, निर्व्यूढम्—निर्वाहः, एतत्, सतां—साधूनां, गोत्रव्रतम्—कुलधर्म ॥ १८ ॥

हिन्दी अनुवाद—और भी—क्या शेषनाग के शरीर में (पृथ्वी के) भार से क्लेश नही होता है, जो ये पृथ्वी को (अपने सिर पर से उतार कर) नही फेंक देते हैं? अथवा सूर्य को (दिन रात चलने से) परिश्रम नही होता है, जो (ये) स्थिर नही होते हैं? किन्तु उत्तम पुरुष स्वीकार किये हुए (कार्य) को पामर की भांति परित्याग करता हुआ लज्जित होता है। क्योंकि स्वीकृत