मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

द्वितीयोऽङ्कः ११६

इस पद्य में अप्रस्तुतप्रशंसा अलंकार है, वैदर्भी रीति है, प्रसाद गुण है और आर्या छन्द है । आर्या का लक्षण १,५ में देखिए ॥ ११ ॥

राक्षसः— [ आत्मगतम् ] अये ! कुसुमपुरवृत्तान्तज्ञः अहं भवत्प्रणिधिश्चेति गाथार्थः । आः कार्यव्यग्रत्वात् मनसः प्रभूतत्वाच्च प्रणिधीनां विस्मृतम्, इदानीं स्मृतिरुपलब्धा । व्यक्तम् आहितुण्डिकच्छद्मना कुसुमपुरादागतेन विराधगुप्तेनानेन भवितव्यम् । [ प्रकाशम् ] प्रियंवदक ! प्रवेशय एनं, सुकविः एषः श्रोतव्यमस्मात् सुभाषितम् ।

प्रियंवदकः— जं अज्जो आणवेदि त्ति । [ आहितुण्डिकमुपसृत्य ] उपसप्पदु अज्जो । ( यदार्य आज्ञापयतीति । उपसर्पत्वार्यः ) ।

आहितुण्डिकः— [ नाट्येनोपसृत्यावलोक्य च संस्कृतमाश्रित्य स्वगतम् । ]
अये ! अयममात्यराक्षसस्तिष्ठति । स एषः—

वामां बाहुलतां निवेश्य शिथिलं कण्ठे निवृत्तानना
स्कन्धे दक्षिणया बलान्निहितयाप्यङ्के पतन्त्या मुहुः ।
गाढालिङ्गनसङ्गपीडितमुखं यस्योद्यमाशङ्किनी
मौर्यस्योरसि नाधुनाऽपि कुरुते वामेतरं श्रीः स्तनम् ॥ १२ ॥

व्याख्या— कुसुमपुरवृत्तान्तज्ञः—पाटलिपुत्रवृत्तान्तज्ञाता, अहं, भवत्प्रणिधिः—भवतः तव प्रणिधिः दूतः, इति, गाथार्थः—गाथायाः आर्याछन्दसा परिणद्धाया गीतिकाया अर्थः तात्पर्यम् । मनसः—चित्तस्य, कार्यव्यग्रत्वात्—कार्येषु कृत्येषु व्यग्रः आकुलः तस्य भावः तस्मात्, प्रणिधीना—चराणां, प्रभूतत्वाच्च—आधिक्याच्च, विस्मृतम् । इदानीम्—अधुना, स्मृतिः—स्मरणम्, उपलब्धा—प्राप्ता । व्यक्तम्—स्पष्टम्, आहितुण्डिकच्छद्मना—व्यालोपजीविमिषेण, विराधगुप्तेन, अनेन—चरेण, भवितव्यम्—भाव्यम् । एषः, सुकविः—सुपण्डितः, अस्मात्—सुकवेः, सुभाषितं—सुवाक्यं, श्रोतव्यम्—आकर्णनीयम् ।

अन्वयः— यस्य उद्यमाशङ्किनी श्रीः वामां बाहुलतां कण्ठे शिथिलं निवेश्य निवृत्तानना बलात् स्कन्धे निहितया अपि मुहुः अङ्के पतन्त्या दक्षिणया गाढालिङ्गनसङ्गपीडितमुखं वामेतरं स्तनम् अधुनापि मौर्यस्य उरसि न कुरुते ॥ १२॥

व्याख्या— यस्य—राक्षसस्य, उद्यमाशङ्किनी—उद्योगभीता, ( सती ),