मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary
by महाकवि विशाखदत्त
Page 145 of 488
Read in context४२ मुद्राराक्षसम्
वृत्त्या। तेषां भाव इति भृतकृत्य + तल् + टाप्, भृतकृत्यता, ताम्। चन्द्रगुप्त-सहोत्थायिन —चन्द्रगुप्त के साथ उठने-बैठने वाले। ये लोग पहले नन्द के पार्श्व-चर थे, पर अब चन्द्रगुप्त के अन्तरङ्ग बन गए हैं। सह उत्थातुं शीलमेषाम् इति सहोत्थायिन सह—उद् √स्था + णिनि कर्तरि ताच्छील्ये। चन्द्रगुप्तस्य सहोत्थायिन षष्ठी तत्०। परीक्षितभक्तय —परीक्षित भक्ति वाले, जिनकी राजभक्ति की परीक्षा हो गई है। परीक्षिता भक्ति एषाम् इति परीक्षितभक्तयः बहुव्रीहि स०। अत्र 'परीक्षितम्' इति सामान्ये नपुंसकम् यथा 'विदितभक्ति' इत्यत्र। सहाध्यायि—साथ-साथ पढ़ने वाला। सह अधीते इति सह्—अधि √इङ्+ णिनि साधुकारिणि कर्तरि सहाध्यायी। यह 'मित्रम्' का विशेषण होने के कारण नपुंसकलिंग है। औशनस्याम्—शुक्राचार्यप्रणीत। उशनस इदम् इति उशनस् + अण् स्त्रियाम् औशनसी, तस्याम्। दण्डनीत्याम्—नीतिशास्त्र में। दण्ड = राज-दण्ड। दण्डस्य नीतिः दण्डनीतिः, तस्याम्। अधिकरणे सप्तमी। प्रावीण्यम्—प्रवीणता, दक्षता को। प्रकृष्टो वीणा अस्य इति प्रवीणः। जो वीणा बजाने में दक्ष है, अतः सामान्य रूप में दक्ष के भाव में इस शब्द का प्रयोग होने लगा। तस्य भाव इति प्रवीण + ष्यञ् = प्रावीण्यम्। क्षपणकलिङ्गधारी—बौद्ध या जैन संन्यासी का चिह्न धारण करने वाला। क्षपणकस्य लिङ्गम् षष्ठी तत्०। तत् धरतोति क्षपणकलिङ्ग √धृ + णिनि साधुकारिणि कर्तरि = क्षपणकलिङ्गधारी। सख्य ग्राहित —मित्र बनवाया हुआ। यहां ग्रह् धातु बुद्ध्यर्थक होने से द्विकर्मक है। अतएव वाक्यप्रयोग इस तरह होगा—'स सख्य गृहीतवान् = चाणक्य तं सख्यं ग्राहितवान् = चाणक्येन स सख्यं ग्राहितः'। महत् प्रयोजनम्—यह प्रयोजन पांचवें अंक में विस्तार से बताया गया है।
तदेवमस्मत्तो न किञ्चित् परिहास्यते। वृषल एव केवलं प्रधानप्रकृतिरस्मास्वारोपितराज्यतन्त्रभारः सततमुदास्ते। अथवा यत्स्वयमभियोगदुःखरमाधारणैरपास्तं तदेव राज्य मुच्यते। कुतः —
स्वयमाहृत्य भुञ्जाना बलिनोऽपि स्वभावतः ।
गजेन्द्राश्च नरेन्द्राश्च प्रायः सीदन्ति दुःखिताः ॥ १६ ॥
व्याख्या—तत्—तस्मात् कारणात्, एवम्—अनेन प्रकारेण, अस्मत्त —मत्तः, न किञ्चित् परिहास्यते—न्यूनं भविष्यति। केवलं, प्रधानप्रकृतिः—मुख्य-प्रकृतिः, वृषल एव—चन्द्रगुप्त एव, अस्मासु—मयि, आरोपितराज्यतन्त्रभार —