मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

३४-३५ ] प्रथमाध्याये तृतीयपादः ७१५
गोचर नहीं होता है उनके ज्ञान का गोचर व्यक्ति भी नहीं होगा, अतः अन्वय व्यतिरेक से
यह सिद्ध होता है कि आकृति के ज्ञान से ही व्यक्ति की प्रतीति होती है । ऐसी स्थिति
में व्यक्ति को शब्द का अभिधेय न होने से आकृति को ही शब्द का वाच्य अर्थ मानना
उचित है । क्योंकि, शब्द के श्रवण के बाद आकृति का बोध होने पर व्यक्ति का भी ज्ञान
होता है । "आकृतिः" = आकृति अर्थात् जाति, "तु" - पूर्व पक्ष की निवृत्ति के लिए
है, "क्रियार्थत्वात्" = क्योंकि क्रियार्थता अर्थात् कर्मसम्पादन रूप प्रयोजन रहने से, स्थान-
स्थान में कर्मसम्पादन प्रयोजन होने से व्यक्ति शब्द का अभिधेय होने पर वह सम्पन्न
नहीं हो सकता है, अतः, आकृति अर्थात् जाति ही शब्द का वाच्य अर्थ है ॥ ३३ ॥
न क्रिया स्यादिति चेदर्थान्तरे विधानं न द्रव्यमिति चेत् ॥ ३४ ॥
शा० भा०-अथ यदुक्तं न क्रिया सम्भवेद् 'व्रीहीन् प्रोक्षति' इति । न
द्रव्यशब्दः स्यात्, 'षड् देया' इति । अन्यदर्शनवचनं च न स्यात्, अन्यं¹ तद्रूप-
मिति । तत् परिहर्तव्यम् ॥ ३४ ॥
तदर्थत्वात् प्रयोगस्याविभागः ॥ ३५ ॥
शा० भा०-आकृत्यर्थत्वाच्छब्दस्य यस्या व्यक्तैराकृत्या सम्बन्धः तत्र प्रयोगः
प्रोक्षणं हि द्रव्यस्य कर्तव्यतया श्रूयते । कतमस्य ? यद् यजतिसाधनम् ।
अपूर्वप्रयुक्तत्वात्तस्य, नाऽऽकृतेः । अशक्यत्वात्¹ । तत्र व्रीहिशब्द आकृतिवचनः
प्रयुज्यते प्रोक्षणाश्रयविशेषणाय । स ह्याकृतिं प्रत्याययिष्यति, आकृतिः
प्रतीता सती प्रोक्षणाश्रयं विशेषयतीति । तेनाऽऽकृतिवचनं न विरुध्यत इति ।
एवं षड् देया गावो दक्षिणा इति दक्षिणाद्रव्ये संख्यायाः प्रयोक्तव्ये³ गाव
इत्याकृतिवचनो विशेषकः । तथा अन्यमिति विनष्टस्य प्रतिनिधेरन्यत्वसम्बन्धः ।
तत्र पशुशब्द आकृतिवचन आकृत्या⁴ विशेषयतीति । तस्माद् गौरश्व इत्येव-
मादयः शब्दा आकृतेरभिधायका इति सिद्धम् ॥ ३५ ॥ क. उत्तरम् आकृति-
शक्त्यधिकरणम् ।
॥ इति श्रीशबरस्वामिनः कृतौ⁴ मीमांसाभाष्ये प्रथमस्याध्यायस्य
स्मृतिपादोऽयम् तृतीयः पादः ॥
—————
१ ब. अधान्यं । १. ब. अशक्तत्वात्तत्र ।
२. ब. संख्यायायोक्तव्ये । ३. आकृत्यविशेषयतीति ।
४. ब. स्वामिः कृत पु० पा० ।