Skip to content
SarvaKosh
मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

Purva Mimamsa Darshan with Shabara Bhashya

by महर्षि जैमिनि / शाबर स्वामी

Source: तारा प्रिंटिंग वाराणसी · तारा प्रिंटिंग वाराणसी · 1950 (origin)

DevanagariSanskritpublished804 pages

Page 718 of 804

Read in context
Page 718

६६४ मीमांसादर्शनम् [ सू०
देयाश्चतुर्विंशति देया एक गो छ गाये दें (कात्या० श्रौ० सू० ४।१०।१२, मा० प्र०
श्रौ० सू० ५।२।०।१) इत्यादि स्थलों की संख्या का, पशुना यजेत इत्यादि स्थलों
में पशुगत पुंस्त्व का अन्वय नहीं हो सकता है, अतः जाति वाच्य नहीं है ।
“अद्रव्यशब्दत्वात्” = द्रव्यशब्द अर्थात् द्रव्याश्रित गुण आदि शब्दों का अन्वय न
होने से जाति अभिधेय नहीं है ॥ ३१ ॥
भा० प्र० — जाति वाच्य नहीं हो सकता है, इस प्रसङ्ग में हेतु का प्रदर्शन करते
हुए पूर्वपक्षी ने कहा है कि “यदि पशुरुपाकृतः पलायेत, अन्यं तद्वर्णं तद्वयसमालभेत”
(कात्या० श्रौ० सू० २५।९।१) यदि मन्त्र उच्चारण के साथ कुशा से स्पर्श किया गया
पशु भाग जाय तो उसी वर्ण के उसी अवस्था वाले अन्य पशु का आलम्भन यज्ञ में
करें । इस वेदवाक्य में अन्य शब्द का स्पष्ट निर्देश मिलता है, जाति को वाच्य मानने
पर जाति एक होने से अन्य पशु द्रव्य सम्भव नहीं है, अतः व्यक्ति शब्द का अभिधेय
है,—यही युक्तिसङ्गत है ।
“अन्यदर्शनात्” = अन्य शब्द का प्रयोग देखा गया है ‘च’ = और यह
पूर्वपक्ष है ॥ ३२ ॥
आकृतिस्तु क्रियार्थत्वात् ॥ ३३ ॥ सि०
शा० भा०—तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । आकृतिः शब्दार्थः । कुतः ?
क्रियार्थत्वात् । श्येनचितं१ चिन्वीत इति वचनमाकृतौ सम्भवति यद्याकृत्यर्थः
श्येनशब्दः । व्यक्तिवचने तु न चयनेन श्येनव्यक्तिरुत्पादयितुं२ शक्यत इति,
अशक्यार्थवचनादनर्थकः । तस्मादाकृतिवचनः ।
ननु श्येनव्यक्तिभिश्चयनमनुष्ठास्यते ? न साधकतमः श्येनशब्दार्थः, ईप्सित-
तमो ह्यसौ श्येनशब्देन निर्दिश्यते । अतश्चयनेन श्येनो निर्वर्तयितव्यः ।३ स
आकृतिवचनत्वेऽवकल्प्यते ।
ननूभयत्र४ क्रियाया असम्भव एव व्यपदिश्यते । नाऽऽकृतिः शब्दार्थः ।
कुपः ? क्रिया न सम्भवेदाकृतौ शब्दार्थे, व्रीहीन् प्रोक्षति इति । तथा न व्यक्तिः
शब्दार्थः, क्रियैव न सम्भवेद् व्यक्तेः५ शब्दार्थत्वे, श्येनचितं चिन्वीत इति ।
१. तै० सं० ( -४-११) । २ ब. व्यक्तिरूपमादातुं ।
३. अत्र च, इष्टकाभिश्चीयमानं श्येनसदृशं चयनेन सम्पादनेदित्येवं विध्यर्थो भाष्यकाराणा-
मभिप्रेतः । ग तु यथाश्रुतः श्येनाकृतिव्यक्त्योश्चयनेनोत्पादयितुमशक्येति ।
४ ग. उभयत्र । ५ ब. व्यक्तौ शब्दार्थे ।