Skip to content
SarvaKosh
मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

Purva Mimamsa Darshan with Shabara Bhashya

by महर्षि जैमिनि / शाबर स्वामी

Source: तारा प्रिंटिंग वाराणसी · तारा प्रिंटिंग वाराणसी · 1950 (origin)

DevanagariSanskritpublished804 pages

Page 330 of 804

Read in context
Page 330

२७८ मीमांसादर्शनम् [ सू०.
इत्योलूक्यैरादिशब्दात्तत्तत्कार्यं जगदिति यथाक्रमं सांख्यादिभिः प्रतीताः प्रतिगताः प्रतिज्ञा-
ताङ्गीकृताः किमासां सर्वासां मूलमित्याशङ्क्याह—याश्चैता इति । सृष्टिप्रलयादिरूपेणेति
प्रधानादिभ्यो जगतः सृष्टिप्रलयादिरूपेणेति प्रधानादिभ्यो जगतः सृष्टिरुत्पत्तिः, तेष्वेव च
प्रलय इत्युपादानकारणत्वमुक्तम् । आदिशब्देनेश्वरस्य निमित्तकारणत्वमुक्तम्, तृतीयेत्थम्भूत-
लक्षणार्था सूक्ष्माद्वटबीजात् स्थूलवृक्षोत्पत्तिदर्शनात्प्रधानादेः सूक्ष्मात् स्थूलं जगदुत्पद्यत
इत्यनुमानमित्यर्थः । प्रयोजने सत्यपि वेदप्रामाण्ये स्वर्गायागादीनां साध्यसाधकत्वावबोधे
कथं सूक्ष्मादपूर्वात्स्वर्गादेः स्थूलस्योत्पत्तिः सम्भवतीति हेतुकानां विचिकित्सानिवृत्तिरित्याह-
प्रयोजनतेति ।
सृष्टिप्रलयाङ्गीकरणस्य प्रयोजनमाह—सर्गेति । यस्मात्सत्यसति वा पुरुषकारे तद्वलेन
दैवबलेन कार्यं प्रवर्त्तते, दैवोपरमे चोपरमति, सृष्ट्यादौ तु पुरुषकाराभावेऽपि दैवमात्रा-
ज्जगदुत्पत्तेः प्रलयकाले च सत्यपि पुरुषकारे दैवोपरमे जगदुपरमते । तस्माद्दैवस्याधिकः
पुरुषकारात्प्रभावः सामर्थ्यमिति मत्वा श्रौतस्मार्त्तकर्मानुष्ठाने यतितव्यमिति सृष्टिप्रलय-
विषयस्यापि तर्कस्य धर्मोपयोगितेति भावः ।
विज्ञानमात्रादिप्रक्रियाणां मूलप्रयोजनं चाह—विज्ञानमात्रेति । निवर्त्तयितुं वादाना-
मित्यन्वयः । एवं बाह्यतर्काणामपि कथंचिद्धर्मज्ञानोपयोगसम्भवान्नातिष्टापत्तिरित्युक्त्वा,
प्रकृतं सकलं वेदातिरिक्तविद्यास्थानप्रामाण्यमुपसंहरति—इत्युपपन्नमिति । अतश्चोपसंहार-
भाष्ये दृष्टादृष्टप्रयोजनभेदेन मूलविवेककथनं सर्वविषयमेव योजनीयमित्याह—सर्वत्र चेति ।
वृश्चिकविद्याग्रहणेनायुर्वेदोपलक्षणादादिशब्देन च नीतिशास्त्राद्युपसंग्रहात्त्रैवर्णिकपरिगृहीता-
नामर्थकामोपयोगिनामपि विद्यास्थानानां प्रामाण्यं सूचितम् । त्रैवर्णिकापरिगृहीतानां बौद्धादि-
ग्रन्थानां प्रामाण्याभ्यनुज्ञानाशङ्कया निषेत्स्यमानत्वात् ॥ २ ॥
॥ इति प्रथमसर्वानवद्यकारिण्यां स्मृत्यधिकरणम् ॥
भा० प्र०—'अपि वा' = पूर्वपक्ष की निवृत्ति का द्योतक है । 'कर्तृसामान्यात्' =
कर्ता अर्थात् वेदोक्त कर्मों के अनुष्ठान को करने वाले एवं स्मृति-निबन्ध की रचना करने
वाले की समानता अर्थात् अभिन्नता है, अतः 'प्रमाणम्' = प्रमाण, 'अनुमानम्' =
अनुमान अर्थात् वेदार्थ की अनुमापक शिष्टपरिगृहीत स्मृति, 'स्यात्' = होगी । क्योंकि
वेद के द्वारा विहित कर्मों का अनुष्ठान करने वाला और स्मृति कर्ता अभिन्न है, अतः
शिष्टों के द्वारा परिगृहीत मनु आदि स्मृतियाँ अवश्य ही प्रमाण है । (यह सिद्धान्त
पक्ष है ।)
आशय यह है कि इस सूत्र में कथित 'अपि वा' इस शब्द के द्वारा पूर्व सूत्र से जो
पूर्वपक्ष की उपस्थापना की गई है, उसकी निवृत्ति की जा रही है । पूर्वपक्षियों = शिष्ट
व्यक्तियों के द्वारा परिगृहीत स्मृतियों के अप्रामाण्य होने का सन्देह उत्थापित किया
था—वह समीचीन नहीं है । शिष्टजनों से परिगृहीत स्मृतियां धर्म में प्रमाण है । शिष्ट =