माधव निदान (मधुकोश व्याख्या व हिन्दी अनुवाद सहित)
Madhava Nidana with Madhukosha & Hindi Translation
by माधवकर
Source: खेमराज श्रीकृष्णदास · खेमराज श्रीकृष्णदास (origin)
Page 339 of 404
Read in contextभाषाटीकासमेत। (३२१)
प्रथम पटल रुधिर और जलाश्चित है, दूसरा पटल पिशित (मांस) के आश्रित
है, तीसरा पटल मेदके आश्रित है, चौथा पटल अस्थि (हड्डी) के आश्रित है, इन
चारों पटलोंकी बहुलता दृष्टिके पञ्चमभागके समान होती है ॥
द्वितीयपटलस्थित दोषके लक्षण ।
दृष्टिर्भृशं विह्वलति द्वितीयं पटलं गते ।
मक्षिका मशकांन्केशाञ्जालकानि च पश्यति ॥ ३३ ॥
मण्डलानि पताकाश्च मरीचीन्कुण्डलानि च ।
परिप्लवांश्च विविधान्वर्षमभ्रं तमांसि च ॥ ३४ ॥
दूरस्थानि च रूपाणि मन्यते स समीपतः ।
समीपस्थानि दूरे च दृष्टेर्गोचरविभ्रमात् ॥
यत्नवानपि चात्यर्थं सूचीपाशं न पश्यति ॥ ३५ ॥
दूसरे पटलमें दोषके जानेसे दृष्टि विह्वल होजाय अर्थात् पदार्थोंके देखनेमें
असमर्थ होय, उसी प्रकार नेत्रोंके आगे मक्खी मच्छर बाल जाली मंडल पताका
किरण कुण्डल मंडूक आदि अनेक प्रकारके जलके समूह वर्षा मेघ (बादल)
अन्धकार ये नहीं दीखें, ये दृष्टि विह्वल होनेसे होते हैं और विषयभ्रान्तिसे दूरकी
वस्तु समीप दीखे समीपकी दूर दीखे अनेक यत्न करनेसेभी सुईका छिद्र न दीखे ॥
तृतीयपटलगत दोषके लक्षण ।
ऊर्ध्वं पश्यति नाधस्तात्तृतीयं पटलं गते ॥ ३६ ॥
महांत्यपि च रूपाणि च्छादितानीव चांबरैः ।
कर्णनासाक्षिहीनानि विकृतानि च पश्यति ॥ ३७ ॥
यथादोषं च रज्येत दृष्टिर्दोषे बलीयसि ।
अधःस्थे तु समीपस्थं दूरस्थं चोपरिस्थिते ॥ ३८ ॥
पार्श्वस्थिते पुनर्द्दोषे पार्श्वस्थं नैव पश्यति ।
समंततः स्थिते दोषे सङ्कुलानीव पश्यति ॥ ३९ ॥
दृष्टिमध्यस्थिते दोषे महद् ह्रस्वं च पश्यति ।
द्विधा स्थिते द्विधा पश्येद्बहुधा वाऽनवस्थिते ॥
दोषे दृष्टिस्थिते तिर्यगेकं वै मन्यते द्विधा ॥ ४० ॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA