कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( ६२ )
NOTES :—करस्थदर्भप्रणायापहारिषु । करस्थ —( कर +
√स्था+कः) करे तिष्ठतीति करस्थ । अपहारी—( अप+
√हृ+णिनिः) अपहर्तुं शील यस्य सः one who takes away
करस्थान् दर्भान् (कुशान्) प्रणयेन (स्नेहेन) अपहरन्ति
(गृह्णन्ति) इति करस्थदर्भप्रणायापहारिणः तेषु who take the
Kusha grass held in hand through their love (for
you) Some books read अपराधिषु for अपहारिषु There
the meaning is 'who are guilty of seeking the Kusha
grass lying in your hand.' हरिणेषु— towards the deer.
प्रसन्नम् —pleased उत्पलाक्षि—उत्पले (कमले) इव अक्षिणी
(नेत्रे) यस्याः सा उत्पलाक्षी, तस्याः सम्बोधने उत्पलाक्षि,
उत्पल+अक्षि+षच्+ङीप् O lotus-eyed one प्रचलैः—
प्रकर्षेण चलैः (अतिचञ्चलैः) very much unsteady.
अक्षिसादृश्य—सदृशस्य भावः सादृश्यं ( सदृश्+ष्यञ् )
resemblance. प्रयुञ्जते—कुर्वन्ति ; अभिनयन्ति make;
present √युज् 'to unite' is conjugated as युनक्ति or
युङ्क्ते, युञ्जाते, युञ्जते (लट्) युयोज यु युजे (लिट्) योक्ष्यति
or योक्ष्यते (लृट्) अयुजत्, अयौक्षीत् or अयुक्त (लुङ्) etc
when preceded by प्र or उप it means 'to perform; to
do, to represent on the stage' etc and is used in
Atmanepada only Cf. 'प्रोपाभ्यां युजेरयज्ञपात्रेषु' पा०
१ ३ ६४। Some editions read 'उत्पलाक्षेपचलैः' in place
of 'उत्पलाक्षिप्रचलै. In that case the meaning will be
'which are unsteady like lotuses tossed about'
(उत्पलानां आक्षेपः, तद्वत् चलैः)। For the idea Cf. Shloka
15 above. 35