किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । ५७

कठिनीकृताकृती । कचैः आचितौ कचाचितौ । अग्रे जातावगजौ धृतिश्च संयमश्च धृतिसंयमौ, तौ ॥३६॥

व्याकरणम्-विलोकतन्=वि+लोक+णिच्+लट्+शतृ । बाधितुम्=बाध्+तुमुन् । उत्सहसे = उद्+सह+लट् ॥३६॥

वाच्यान्तरम-वनान्तशय्याकठिनीकृताकृती विष्वक् कचाचितौ अगजौ गजौ एव एतौ यमौ विलोकयता त्वया कथं धृतिसंयमौ बाधितुं न उत्सह्यते ॥३६॥

कोषः - 'अटव्यरण्यं विपिनं गहनं काननं वनम्' इत्यमरः। 'शय्यायां शयनीयवत् । शयनं मञ्चपर्यङ्कपल्याङ्का खट्‌वया समाः' इत्यमरः। 'समन्ततस्तु परितः सर्वतो विष्वगित्यपि' इत्यमरः। 'चिकुर कुन्तलो बालःकचः केशः शिरोरुहः' इत्यमरः। 'मतङ्गजो गजो नागः कुञ्जरो वारणः करी' इत्यमरः 'यमो दण्डधरे ध्वाङ्क्षे संयमे यमजेऽपि च' इत्यमरः। 'धृतिर्योगान्तरे धैर्ये धारणाध्वरतुष्टिषु' इति विश्वः॥३६॥

सारार्थः-कुसुमसुकुमारौ नकुलसहदेवौ भूमिशयनात्कर्कशशरीरौ विलोक्य अद्यापि त्वं धैर्यान्न विचलितोऽसि, नैतादृशधैर्यस्याधुनाऽऽवश्यकता । सर्वे ते भवन्ति ॥३६॥

भावार्थः-जङ्गल में बिना बिछौने के सोने से कडा हो गया है शरीर जिनका और बढ़े हुए केशों से चारों तरफ ढंके हुए बनैले हाथियों के जैसे इन दोनों यमल (नकुल, सहदेव) को देखते हुए अब तक भी आप धैर्य नहीं छोड़ते ॥३६॥

इमाम॒हं वेद न तावकीं धियं विचित्ररूपाः खलु चित्तवृत्तयः ।
विचिन्तयन्त्या भवदापदं परां रुजन्ति चेतः प्रसभं ममाधयः ॥३७॥

इमामिति । इमां वर्त्तमानाम् । तवेमां तावकीं त्वदीयाम् । 'तस्येदम्' इत्यण्प्रत्ययः। 'तवक ममकावेकवचने' इति तवकादेशः । धियं त्वदपह्विष्यां चित्तवृत्तिमहं लटौ णलादेशः। न चात्मदृष्टान्तेनापन्नत्वाद् दुःखितमनुमातुं शक्यते। धीरादिष्यतै-कान्तिकत्वादित्याशयेनाह-चित्तवृत्तयो विचित्ररूपा धीराधीराद्यनेकप्रकाराः खलु।

किन्तु परामुत्कृष्टां भवदापदं विचिन्तयन्त्या भावयन्त्या मम चेतःचित्तम् । आधयो मनोव्यथाः 'उपसर्गे घोः किः' इति किंप्रत्ययः। प्रसभं प्रसह्य रुजन्ति भञ्जन्ति 'रुजो भङ्गे' इति धातोर्लट् । पश्यतामपि दुःसहा दुःखजननी त्वद्विपत्तिरनुमीयते

५ किरात प्र. सर्ग