किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

४६	किरातार्जुनीयम्	[प्रथमः

'पुंस्याधिर्मानसी व्यथा' इत्यमरः। मां वक्तुं व्यवसाययन्ति प्रेरयन्ति । न किञ्चिद्युक्तं दुःखितानामिति भावः॥२८॥

अन्वयः – (यद्यपि) भवादृशेषु, प्रमदाजनोदितम्, अनुशासनम्, अधिक्षेपः, इव, भवति, तथाऽपि, निरस्तनारी समयाः दुराधयः, मां वक्तुं, व्यवसाययन्ति ॥२८॥

सुधा--(यद्यपि) भवादृशेषु = सर्वज्ञेष्विति भावः। प्रमदाजनोदितम्= स्त्रीजनकथितम्, अनुशासनम् = उपदेशवचनम्, अधिक्षेपः = आक्षेपः, तिरष्कार इति वा, इव = तद्वत्, भवति = स्यात् । तथापि, दुर्वचत्वेऽपि, निरस्तनारीसमया= ध्वस्तस्त्रीशीला, दुराधयः = दुष्टमनोव्यथाः, मां = द्रौपदीम्, वक्तुम् = कथितुम्, व्यवसाययन्ति = प्रेरयन्ति, न त्वहं प्रकृत्या अपितु भवत्कर्तृकद्यूतपरित्यक्तस्त्री-समुचितशालीनतया अगत्या वदामीति भावः॥२८॥

समासः- भवन्त इव दृश्यन्ते इति भवादृशाः, तेषु भवादृशेषु । प्रमदा एव जनः प्रमदाजनस्तेनोदितं प्रमदाजनोदितम् । नार्याः समया इति नारीसमयाः निरस्ता नारीसमया यैस्ते निरस्तनारीसमयाः। दुर्दुष्टा आधयो दुराधयः॥२८॥

व्याकरणम्- भवति=भू+लट् । अनुशासनम्= अनु+शास्+ल्यु + (अन)। वक्तुम् = वच् + तुमुन् । व्यवसाययन्ति = वि+अव+षो+णिच्+लट् ॥२८॥

वाच्यान्तरम्- भवादृशेषु प्रसदाजनोदितेन अनुशासनेन अधिक्षेपेण इव भूयते । तथाऽपि निरस्तनारीसमयैर्दुराधिभिरहं वक्तुं व्यवसाध्यते ॥२८॥

कोषः – 'प्रमदा मानिनां कान्ता ललना च नितम्बिनी' इत्यमरः। 'अधिक्षेपः समाक्षेपो व्यङ्ग्ययुक्तं वचोऽपि वा' इति कोषः समयाः शपथआचारकालसिद्धान्तसंविद' इत्यमरः। 'पुंस्याधिर्मानसी व्यथा' इत्यमरः॥२८॥

सारार्थः- यद्यपि सर्वज्ञेषु भवादृशेषु जनेषु स्त्रीजनकथितं वचो न युक्तं गुरुषु शिष्यानुशासनमिव; तथापि शत्रुतिरस्कारत्यक्तसच्छीलताऽस्मच्चित्तव्यथा मां वक्तुं प्रेरयति । अतो भवद्भिः क्रोधो न कर्त्तव्यः, सकारणं, ममेदृग् वचः प्रवर्त्तते ।

भाषार्थः- आप लोगों जैसे महानुभावों के प्रति स्त्री लोगों को कहीं हुई बातें अपमान के समान है, तो भी (क्या करूँ) मेरे चित्त का दुःख मेरे उचित शील को हटाकर मुझे बोलने के लिए प्रेरणा करता है ॥२८॥

अखण्डमाखण्डलतुल्यधामभिश्चिरं धृता भूपतिभिः स्ववंशजैः ।
त्वयाऽऽत्महस्तेन मही मदच्युता मतङ्गजेन स्रगिवापवर्जिता ॥२९॥