किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)
Kiratarjuniyam of Bharavi Hindi
by महाकवि भारवि
Source: Kiratarjuniyam with Ghantapath & Sudha Hindi Commentary by Sheshraj Sharma (origin)
Page 591 of 707
Read in contextपञ्चदशः सर्गः [३३५]
श्रेयान्। च्युतोपलो मणिरत्नो न श्रेयान्। ‘उपलः प्रस्तरे रत्ने’ इति विश्वः। पलायितुः समरादसमर एव वरमिति भावः। अत्र समानविद्यनारोपयोः प्रतिबिम्ब-करणाद् दृष्टान्तालङ्कारः॥ १५॥
हिन्दी—पहले गुणोंको उत्पन्न करनेवाला पीछे उनको नष्ट करनेवाले पुरुषसे निर्गुण पुरुष कुछ अच्छा है। जैसे कि स्वभावसे मणिरहित अलङ्कार विशेषतः अच्छा होता है परन्तु भ्रष्ट रत्नवाला अलंकार अच्छा नहीं होता है अर्थात् युद्धसे भागनेवालेको युद्धमें न जाना ही अच्छा होता है ॥ १५ ॥
स्यन्दना नो चतुरगाः सुरेभा वाऽविपत्तयः।
स्यन्दना नो च तुरगाः सुरेभा वा विपत्तयः॥ १६॥
(समुद्गकः।)
मल्लि०—स्यन्दना इति स्यन्दन्ते गच्छन्तीति स्यन्दना जवनाः। स्यन्दना रथा नो सन्ति। नन्दगामिनस्त्वल्पम् ... चतुरं गच्छन्तीति चतुरगाः। तुरगाश्च अश्वा नो सन्ति। सुरेभाः शोभनबृंहिताः। सुरेभा वा सुरगजाश्च नो सन्ति। अविपत्तयो विपत्तिरहिताः विपत्तयो वा विगतायः पदातयो नो सन्ति। अतो न भेतव्यमिति भावः। अत्र पूर्वोत्तरार्धगतानां विशेषणानां विशेष्याणां चोद्देश्योद्देश्यीभूतानां यथासंख्यसंबन्धानुक्रमाद्यथासंख्यालंकारो यमकेन संसृष्टः॥ १६॥
हिन्दी—इस पुरुषके, स्यन्दनाः = वेगवाले, स्यन्दनाः = रथ, नो = नहीं हैं। अथवा चतुरगाः = अच्छी तरह चलनेवाले, तुरगा = घोड़े, नहीं = नहीं हैं। वा = अथवा, सुरेभा = सुन्दर आवाजवाले सुरेभाः = सुरों (देवताओं) के इभाः (हाथी) भी, नो = नहीं हैं। वा = अथवा अविपत्तयः = विपत्तिसे रहित, वि-पत्तयः = विशिष्ट, पत्तियां = पैदल सेनाएँ, भी, नो = नहीं है। (इस कारणसे तुमलोगोंको डरना उचित नहीं है)। यह 'समुद्गक' नामक चित्रकाव्यका उदाहरण है। इसमें यमक और यथासंख्य अलंकारकी संसृष्टि है ॥ १६ ॥
भवद्भिरधुनाऽरातिपरिहापितपौरुषैः।
ह्रदैरिवार्कनिष्पीतैः प्राप्तः पङ्को दुरुत्तरः॥ १७॥
मल्लि०—भवद्भिरिति। अधुनाऽरातिभिः परिहापितानि त्याजितानि पौरुषाणि यैस्तैर्भवद्भिः। अर्कनिष्पीतैरर्केण संशोषितैर्ह्रदैरिव। दुरुत्तरो दुस्तरः पङ्क इव पङ्को दुष्कीर्तिरूपः प्राप्तः ॥ १७ ॥