Skip to content
SarvaKosh
किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

Kiratarjuniyam of Bharavi Hindi

by महाकवि भारवि

Source: Kiratarjuniyam with Ghantapath & Sudha Hindi Commentary by Sheshraj Sharma (origin)

DevanagariHindipublished707 pages

Page 576 of 707

Read in context
Page 576
३२०किरातार्जुनीयम्

प्रमथशरसंहतिः । अनिलेन वायुना । ईरिता प्रेरिता । महीयसी वृष्टिरिव रवं वितने विस्तारयामास ॥ ४७ ॥

**हिन्दी—**वृक्षोंके समूहोंको कम्पित करती हुई, आकाश और दिशाओंके प्रान्तोंको आच्छादित करती हुई, प्रमथोंके बाणोंकी पंक्ति (कतार) वायुसे प्रेरित होकर मूसलधार वृष्टिकी तरह आवाज फैलाने लगी ॥ ४७ ॥

त्रयीमृतूनामनिलाशिनः सतः प्रयाति पोषं वपुषि प्रहृष्यतः ।
रणाय जिष्णोर्विदुषेव सत्वरं घनत्वमीये शिथिलेन वर्मणा ॥ ४८ ॥

त्रयीमिति । ऋतूनां त्रयी षण्मासान् । कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे द्वितीया । अनिलाशिनो वायुभक्षकस्य । कृशस्येत्यर्थः । सतः तथापि रणाय रणं कर्तुं प्रहृष्यत उत्साहमानस्य । 'क्रियार्थोप—'त्यादिना चतुर्थी । जिष्णोरर्जुनस्य वपुषि पोषमुपचयं प्रयाति गच्छति सति शिथिलेन । प्रथममिति शेषः वर्मणा कवचेन विदुषेवानन्तरकरणीयं जानतेवेत्युत्प्रेक्षा । सत्वरं शीघ्रं घनत्वं दृढत्वम् । ईये प्राप्तम् । अन्यथानुप्रयोगादिति भावः । इण कर्मणि लिट् ॥ ४८ ॥

**हिन्दी—**तीन ऋतु अर्थात् छः मास तक वायुपान करते हुए कृश तो भी युद्ध करनेके लिए उत्साह करनेवाले अर्जुनके शरीरके वृद्धिको प्राप्त करनेपर पहले शिथिल कवच विद्वान्‌के समान मानों पीछे करने योग्य विषयको जानता हुआ दृढ़ (मजबूत) हो गया ॥ ४८ ॥

पतत्सु शस्त्रेषु वितत्य रोदसी समन्ततस्तस्य धनुर्धुधूषतः ।
सरोषमुल्केव पपात भीषणा बलेषु दृष्टिविनिपातशंसिनी ॥ ४९ ॥

मल्लि०—पतत्स्विति । शस्त्रेषु रोदसी द्यावापृथिव्यौ । 'द्यावापृथिव्यौ रोदस्यौ' इत्यमरः । समन्ततो वितत्य पतत्सु सत्सु धनुर्धुधूषतः कम्पितुमिच्छतः । आस्फालयत इत्यर्थः । धूञः सन्नन्ताच्छतृप्रत्ययः । 'स्वरतिसूतिसूयतिधूतीदितो वे'ति विकल्पादिट्ठभावः । तस्यार्जुनस्य संबन्धिनी । भीषयत इति भीषणा । नन्द्यादित्वाल्ल्युः । विनिपातशंसिनी विनाशसूचिका दृष्टिरुक्तविशेषणा उल्केव बलेषु सरोषं यथा तथा पपात ॥ ४९ ॥

**हिन्दी—**आकाश और पृथिवीको चारोंओरसे व्याप्त कर शस्त्रोंके प्रहार करनेपर धनुको कम्पित करना चाहते हुए अर्जुनकी विनाशकी सूचना करनेवाली दृष्टि उल्काकी तरह किरातसेनाओंमें क्रोधके साथ पड़ गई ॥ ४९ ॥