किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

२६२ किरातार्जुनीयम्

अविशङ्कितया स्वरूपगूहनान्निःशङ्कितया वराहमायया वराहभूमिकया विजयाय व्यवस्यति । विजयं प्रत्युद्युक्त इत्यर्थः ॥ ३७ ॥

हिन्दी— पापमें प्रीति करनेवाला यह मूक दानव, एकान्तमें भी इस (अर्जुन) को प्रकाशरूपसे अभिभूत करनेमें असमर्थ होकर अपना रूप छिपानेके कारण निःशङ्क होकर वराहकी मायासे अर्जुनको जीतनेका व्यवसाय (उद्योग) कर रहा है ॥ ३७ ॥

ततः किं भविष्यतीत्यत्राह—

निहते विडम्बितकिरातनृपतिवपुषा रिपौ मया ।
मुक्तनिशितविशिखः प्रसभां मृगयाविवादमयमाचरिष्यति ॥ ३८ ॥

मल्लि०— निहत इति । विडम्बितमनुकृतं किरातनृपतिवपुर्येन । तद्रूपधारिणेत्यर्थः । मया निहते रिपौ वराहे मुक्तनिशितविशिखः सन् । अयं पाण्डवः प्रसह्य प्रसद्य मृगयाविवादं मृगप्रहारकलहम् । आचरिष्यति करिष्यति । मत्प्रहतमेव पूर्वं प्रहृत्य स्वयमहमेव प्रहृते॑ति कलहिष्यति इत्यर्थः ॥ ३८ ॥

हिन्दी— किरातराजके शरीरका वेष लेनेवाले मुझसे मारे गये वराहमें तीक्ष्ण बाण छोड़कर यह (पाण्डव) हठात् मृगयाके विषयमें कलह (विवाद) करेगा ॥ ३८ ॥

ततोऽपि किं भावीत्यत्राह—

तपसा निपीडितकृशस्य विरहितसहायसंपदः ।
सत्त्वविहितमतुलं भुजयोर्बलमस्य पश्यत मृधेऽधिकुप्यतः ॥ ३९ ॥

मल्लि०— तपसेति । तपसा नितरां पीडितोऽत एव कृशस्तस्य निपीडितकृशस्य । 'पूर्वकाले--'त्यादिना समासः । तथा, विरहिता सहायसंपद्यस्य, तस्यैकाकिनो मृधे रणे । 'मृधमास्कन्दनं संख्यम्' इत्यमरः । अधिकुप्यतोऽस्य पाण्डवस्य सत्त्वविहितं स्वभावकृतम् । स्वाभाविकमित्यर्थः । 'सत्त्वोऽस्त्री जन्तुषु' क्लीबे व्यवसाये पराक्रमे । आत्मभावे पिशाचादौ द्रव्ये सत्तास्वभावयोः' । 'प्राणे बलेऽन्तःकरणे' इति वैजयन्ती । अतुलं निरुपमं भुजयोर्बाह्वोर्बलं शक्तिं पश्यत । 'बलं शक्तिर्बलं सैन्यम्' इति शाश्वतः ॥ ३९ ॥

हिन्दी— तपस्याके कारण अत्यन्त पीडित अत एव कृश, सहायता सम्पत्तिसे