किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)
Kiratarjuniyam of Bharavi Hindi
by महाकवि भारवि
Source: Kiratarjuniyam with Ghantapath & Sudha Hindi Commentary by Sheshraj Sharma (origin)
Page 370 of 707
Read in context| ११२ | किरातार्जुनीयम् |
|---|
रुद्धम् वर्त्म यस्य सः = सुरसरिदोघरुद्धवर्त्मा। निहितः शितः अङ्कुशो यस्मिन्, तम् = निहितशिताङ्कुशम्।
अर्थः— वनगजदानगन्धरोधः = वनकरिमदगन्धिरोधः, परकूलम् इत्यर्थः। सम्प्राप्तुम् = गन्तुम्। आयस्तः = उत्सुकः। सुरसरिदोघरुद्धवर्त्मा = गङ्गाप्रवाह-रुद्धमार्गः। नागः = गजः। विहितशितांकुशम् = दत्ततीक्ष्णसृणिम्। मूर्धानं = मस्तकम्। विधुन्वन् = कम्पयन्, रोषादिति भावः। यन्तारम् = हस्तिपकम्। न विगणयाञ्चकार = न विगणयामास।
कोषः— 'अङ्कुशोऽस्त्री सृणिः स्त्रियाम्'। इत्यमरः।
हिन्दी— दूसरा हाथी गङ्गा के विशाल तट को जो कि जंगली हाथियों के मदजल से सुगन्धित था, पहुँचने के लिए उत्सुक हो रहा था। परन्तु गङ्गा के प्रवाह के कारण उसका मार्ग रुका हुआ था, अतएव महावत के द्वारा तीक्ष्ण अंकुश मारने पर वह केवल अपना शिर हिलाकर महावत की बात न मानना प्रकट कर रहा था॥ ३२॥
आरोढुः समवनतस्य पीतशेषे साशङ्कम् पयसि समीरिते करेण।
सम्मार्जन्नरुणमदस्रुती कपोलौ सस्यन्दे मद इव शीकरः करेणोः॥ ३३॥
अन्वयः— समवनतस्य करेणोः करेण पीतशेषे पयसि आरोढुः साशङ्कम् समीरिते शीकरः अरुणमदस्रुती कपोलौ सम्मार्जन् मद इव सस्यन्दे।
विग्रहः— पीतस्य शेषे = पीतशेषे। अरुणे मदस्रुती ययोस्तौ = अरुणमदस्रुती। आशङ्कया सहितं = साशङ्कम्।
अर्थः— समवनतस्य = (जलपानार्थम्) आनतपूर्वकायस्य। करेणोः = हस्तिन्याः। करेण = शुण्डेन। पीतशेषे पयसि = पानशिष्टे जले। आरोढुः = हस्तिपकात्। साशङ्कम् = सभयम्। समीरिते = क्षिप्ते सति। शीकरः = अम्बुकणः। अरुणमदस्रुती = अरुणमदधारयुक्तौ। कपोलौ = गण्डस्थलौ। सम्मार्जन् = प्रमृजन्। मद इव = मदसदृशः। सस्यन्दे = सुस्राव। अत्रोपमाऽलङ्कारः।
कोषः— 'करेणुरिभायां स्त्री नेभे' इत्यमरः।
हिन्दी— आगे की ओर झुके हुए (जल पीते समय) हाथी ने सूंड से जल पीकर बचे हुए जल को महावत से डरकर अपने ऊपर उड़ेल लिया। उस जल के कण (बिन्दु) मद से अरुण बने हुए हाथी के दोनों गालों पर से मद के समान टपकने लगे॥ ३३॥