किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)
Kiratarjuniyam of Bharavi Hindi
by महाकवि भारवि
Source: Kiratarjuniyam with Ghantapath & Sudha Hindi Commentary by Sheshraj Sharma (origin)
Page 368 of 707
Read in context११०
किरातार्जुनीयम्
दुर्जनैः। आवृतानाम् = परिवृतानाम्। सेव्यानाम् = प्रभूणाम्। इव = समम्। परिहरति स्म = त्यजति स्म।
कोषः—'अमरा निर्जरा देवास्त्रिदशा विबुधाः सुराः।' इत्यमरः।
हिन्दी—मार्ग में चलने से थकी होकर भी वे अप्सरायें सामने पड़नेवाले, छिपे हुए सर्पों की फुफकार से हिलते हुए पत्तों वाले चन्दन वृक्षों को छोड़ देती थीं अर्थात् सेव्य होकर भी वे चन्दन पादपों के नीचे विश्राम नहीं कर रही थीं। यथा—दुष्टों के साथ-साथ रहने के कारण लोग सज्जनों को भी छोड़ बैठते हैं॥ २९॥
उत्सृष्टध्वजकुथकङ्कटा धरित्री मानीता विदितनयैः श्रमं विनेतुम्।
आक्षिप्तद्रुमगहना युगान्तवातैः पर्य्यस्ता गिरय इव द्विपा विरेजुः॥ ३०॥
अन्वयः—उत्सृष्टध्वजकुथकङ्कटाः विदितनयैः श्रमं विनेतुं धरित्रीम् आनीताः द्विपाः युगान्तवातैः आक्षिप्तद्रुमगहनाः पर्य्यस्ताः गिरयः इव विरेजुः।
विग्रहः—उत्सृष्टाः ध्वजाः कुथाः कङ्कटाश्च येभ्यस्ते=उत्सृष्टध्वजकुथकङ्कटाः। विदितो नयः यैस्तैः = विदितनयैः। युगान्ताय वाताः इव वातास्तैः = युगान्तवातैः। द्रुमाणां गहनानि = द्रुमगहनानि, आक्षिप्तानि द्रुमगहनानि येभ्यस्ते आक्षिप्तद्रुमगहनाः।
अर्थः—उत्सृष्टध्वजकुथकङ्कटाः = आक्षिप्तध्वजास्तरणतनुत्राः। विदितनयैः = शिक्षाभिज्ञैः यन्तृभिः। श्रमम् = क्लमम्। विनेतुम् = अपनेतुम्। धरित्रीम् = पृथ्वीम्। आनीताः = निवेश्यमानाः। द्विपाः=गजाः। युगान्तवातैः = प्रलयङ्करपवनैः। आक्षिप्तद्रुमगहनाः = उद्धृतवृक्षकाननाः। पर्यस्ताः = विपर्य्यासिताः। गिरय इव = पर्वता इव। विरेजुः = शुशुभिरे।
कोषः—'प्रवेण्यास्तरणं वर्णः परिस्तोमः कुथो द्वयोः' इत्यमरः।
हिन्दी—गजचालन में कुशल महावतों ने हाथियों की थकावट दूर करने के लिए उन पर से ध्वजा, झूल तथा कवचों को उतार कर भूमि पर रख दिया। अब वे हाथी इधर-उधर बैठे हुए उसी प्रकार से शोभित हुए जैसे कि आँधी में उखड़े हुए विशाल वृक्ष और पहाड़ शोभित होते हैं॥ ३०॥
प्रस्थानश्रमजनितां विहाय निद्रा-
मामुक्ते गजपतिना सदानपङ्के।