किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)
Kiratarjuniyam of Bharavi Hindi
by महाकवि भारवि
Source: Kiratarjuniyam with Ghantapath & Sudha Hindi Commentary by Sheshraj Sharma (origin)
Page 354 of 707
Read in context९६ किरातार्जुनीयम्
कोषः—'दिशस्तु ककुभः काष्ठा आशाश्च हरितश्च ताः।' इत्यमरः।
**हिन्दी—**अप्सराओं की सेनायें अत्यन्त दुःसह सूर्यमण्डल के पास से दूर जाकर मन्दाकिनी गङ्गा के निकट पहुँचीं। वह देवनदी रम्य तरङ्गों से युक्त होने के कारण दिग्वधू (दिशा रूप युवतियों) की लहराती हुई गूंथी हुई एकमात्र चोटी के समान शोभित हो रही थी ॥ ९ ॥
आमत्तभ्रमरकुलाकुलानि धुन्वन्नुद्धूतग्रथितरजांसि पङ्कजानि।
कान्तानां गगननदीतरङ्गशीतः सन्तापं विरमयति स्म मातरिश्वा ॥१०॥
**अन्वयः—**आमत्तभ्रमरकुलानि उद्धूतग्रथितरजांसि पङ्कजानि धुन्वन् गगननदीतरङ्गशीतः मातरिश्वा कान्तानां सन्तापम् विरमयति स्म।
**विग्रहः—**आमत्तः भ्रमरकुलैः आकुलानि = आमत्तभ्रमरकुलाकुलानि। उद्धूतानि ग्रथितानि च रजांसि येषु तानि = उद्धूतग्रथितरजांसि। पङ्के जातानि = पङ्कजानि। गगनस्य नदी = गगननदी, तस्यास्तरंगैः शीतः सः = गगननदीतरङ्गशीतः। मातरि श्वयतीति = मातरिश्वा।
**अर्थः—**आमत्तभ्रमरकुलानि = मत्तालिकुलव्याप्तानि। उद्धूतग्रथितरजांसि = उत्थापितान्योन्यसम्बद्धरजांसि। पङ्कजानि = कमलानि। धुन्वन् = कम्पयन्। गगननदीतरङ्गशीतः = मन्दाकिनीतरङ्गशीतलः। मातरिश्वा = पवनः। कान्तानाम् = अप्सरसाम्। सन्तापम् = श्रमतापम्। विरमयति स्म = शमयामास।
कोषः—'श्वसनः स्पर्शनो वायुर्मातरिश्वा सदागतिः' इत्यमरः।
**हिन्दी—**मतवाले भौरों से व्याप्त, उड़ते हुए एवं जमे हुए परागवाले कमलदलों को कम्पित करते हुए, आकाशगंगा की लहरों से शीतल बने हुए पवन ने अप्सराओं के श्रमजनित संताप को दूर कर दिया ॥ १० ॥
सम्भिन्नैरभितुरगावगाहनेन प्राप्योर्वीरनु पदवीं विमानपङ्क्तीः।
तत्पूर्वं प्रतिविदधे सुरापगायाः वप्रान्तस्खलितविवर्तनं पयोभिः ॥११॥
**अन्वयः—**इभतुरगावगाहनेन सम्भिन्नैः सुरापगायाः पयोभिः पदवीम् अनु उर्वीः विमानपंक्तीः प्राप्य तत्पूर्वं वप्रान्तस्खलितविवर्तनं प्रतिविदधे।
**विग्रहः—**इभाश्च तुरगाश्च = इभतुरगाः, तेषाम् अवगाहनम्, तेन इभतुरगावगाहनेन। अद्भिः गच्छतीत्यापगा। सुराणाम् आपगा, तस्याः = सुरापगायाः।