किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

षष्ठः सर्गः ६९

विग्रहः—चञ्चलैः तरंगैः धृतम् चञ्चलतरङ्गधृतम् । मदस्य गन्धस्तं = मदगन्धम् । कर्याकाराणां यादसाम् = करियादसाम् ।
अर्थः—सः = अर्जुनः । चञ्चलतरङ्गधृतम् = चपलोर्मिधृतम् । मदगन्धम् = मदजलगन्धम् । उपलभ्य = आघ्राय । पयसः = अम्भसः । उत्थितवताम् = उद्भूतानाम् । करियादसाम् = गजाकाराणां जलजन्तूनाम् । प्रतिदन्तिनां = प्रतिगजानाम् इव । अभिमुखान् = अभियातान् । करिणः = गजान् । सम्बुबुधे = ददर्श ।
कोषः—'मतङ्कजो गजो नागः कुञ्जरो वारणः करी' इत्यमरः ।
हिन्दी—अर्जुन ने चंचल तरङ्गों से आवृत मदगन्ध को सूंघकर जल की सतह से उठे हुए हाथियों के आकार के जलजन्तु जो कि प्रतिदन्तिओं के समान थे, उन्हें प्रतिदन्तिओं के समान ही देखा ॥ १४ ॥

स जगाम विस्मयमृदीक्ष्य पुरः सहसा समुत्पिपतिषोः फणिनः ।
प्रहितं दिवि प्रजविभिः श्वसितैः शरदभ्रविभ्रममपां पटलम् ॥ १५ ॥

अन्वयः—सः पुरः सहसा समुत्पिपतिषोः फणिनः प्रजविभिः श्वसितैः दिवि प्रहितं शरदभ्रविभ्रमम् अपां पटलम् उदीक्ष्य विस्मयम् जगाम ।
विग्रहः—समुत्पतितुम् इच्छोः = समुत्पिपतिषोः । शरदभ्रस्य विभ्रम इव विभ्रमः यस्य तत् = शरदभ्रविभ्रमम् ।
अर्थः—सः = अर्जुनः । पुरः = अग्रे । सहसा = हठात् । समुत्पिपतिषोः = समुत्पतितुमिच्छोः । फणिनः = सर्पस्य । प्रजविभिः = वेगवद्भिः । श्वसितैः = फूत्कारैः । दिवि = आकाशे । प्रहितं = प्रेरितम् । शरदभ्रविभ्रमम् = शरन्मेघसुन्दरम् । अपाम् = अम्भसाम् । पटलम् = चयम् । उदीक्ष्य = दृष्ट्वा । विस्मयम् = आश्चर्यम् । जगाम = अगच्छत् । अत्र स्वभावोक्तिरलङ्कारः ।
कोषः—'द्योदिवौ द्वे स्त्रियामभ्रम्' इत्यमरः ।
हिन्दी—अर्जुन ने सामने सहसा उछलने को इच्छुक सर्प की वेगवती फुंकारों से आकाश में प्रक्षिप्त शरत्कालीन मेघों के समान सुन्दर जलसुषमा को देखकर बड़ा आश्चर्य किया ॥ १५ ॥

स ततार सैकतवतीरभितः शफरोपरिस्फुरितचारुदृशः ।
ललिताः सखीरिव बृहज्जघनाः सुरनिम्नगामुपयती सरितः ॥१६॥