किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

६२ किरातार्जुनीयम्

पवनेरिताकुलविजिह्यशिखाः । अनिन्द्याः ये वन्दिनस्ते = अनिन्द्यवन्दिनः ।
इन्द्रस्य सुतस्तम् = इन्द्रसुतम् ।
अर्थः—विहितालि निक्कणजयध्वनयः = कृतभ्रमर विजयध्वनयः । पवनेरिता-
कुलविजिह्यशिखाः = वायुप्रेरितलोलवक्रशाखाग्राः । जगतीरुहः = भूरुहः । अनिन्द्य-
वन्दिन इव = अनवद्यस्तुतिपाठका इव । तम् = उपर्युक्तम् । इन्द्रसुतम् =
पुरुहूतपुत्रम् (अर्जुनम्) । कुसुमैः = पुष्पैः । अवचकरुः = अभिववृषुः । अत्र
सङ्करालङ्कारः ।
कोषः—'शिखा ज्वाला केकिमौलोः शिखाशाखाप्रगौलिषु' इति वैजयन्ती ।
हिन्दी—जयध्वनि के रूप में भौंरों के मधुर गुञ्जन से युक्त, वायु के द्वारा
झुकी हुई सुन्दर शाखाओं वाले वृक्षों ने प्रशस्त वन्दीजनों की भाँति इन्द्रसुत
अर्जुन का पुष्पों के द्वारा अभिषेक किया अर्थात् अर्जुन के स्वागत में वृक्षों ने
पुष्पवृष्टि की ॥ २ ॥

अवधूतपङ्कजपरागकणास्तनुजाह्नवीसलिलवीचिभिदः ।
परिरेभिरेऽभिमुखमेत्य सुखाः सुहृदः सखायमिव तं मरुतः ॥ ३ ॥

अन्वयः — अवधूतपङ्कजपरागकणाः तनुजाह्नवीसलिलवीचिभिदः सुखाः
मरुतः सुहृदः सखायम् इव तम् अभिमुखम् एत्य परिरेभिरे ।
विग्रहः—पङ्कजानां परागः पङ्कजपरागस्तस्य कणाः, अवधूताः पंकजपराग-
कणाः यैस्ते—अवधूतपङ्कजपरागकणाः । तनुजाह्नव्याः सलिलम्, तस्य वीचय-
स्ताः भिन्दन्तीति = तनुजाह्नवीसलिलवीचिभिदः । सुखयन्तीति सुखाः ।
अर्थः—अवधूतपङ्कजपरागकणाः = उद्धृतकमलकेसरकणाः । तनुजाह्नवी-
सलिलवीचिभिदः = क्षीणगङ्गाजलतरङ्गभिदः । सुखाः = सुखकराः । मरुतः =
पवनाः । सुहृदः = मित्ररूपाः । सखायम् = मित्रम्, इव, तम् = अर्जुनम् ।
अभिमुखम् = सम्मुखम् । एत्य = गत्वा । परिरेभिरे = आलिङ्गितवन्तः ।
कोषः—'भंगस्तरंग ऊर्मिर्वा स्त्रियां वीचिरथोर्मिषु' इत्यमरः ।
हिन्दीः—पङ्कजपराग को बिखेरते हुए, छोटी-छोटी गंगाजल की लहरों को
भेदते हुए चलनेवाले सुखदायी मित्र पवन ने उसी प्रकार अर्जुन का आलिंगन
किया जैसे कोई मित्र अपने प्रियमित्र के मिलने पर करता है ॥ ३ ॥

उदितोपलस्खलनसंवलिताः स्फुटहंससारसविरावयुजः ।
मुदमस्य मङ्गलिकतूर्यकृतां ध्वनयः प्रतेनुरनुवप्रमपाम् ॥ ४ ॥