किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

पञ्चमः सर्गः ५५

कोषः— 'द्वौ प्रावारोत्तरासङ्गौ समौ बृहत्तिका तथा' इत्यमरः ।
हिन्दी— अनेक स्वर्णकन्दराओं वाला यह इन्द्रनील पर्वत तुम्हारे पिता इन्द्रदेव का मित्र (प्रिय) है। यह चारों ओर वनों में अपनी रुचिकर स्वर्ण-कान्तिरुपी चादर को फैला-सा रहा है ॥ ४५ ॥

सक्तिं जवाद्पनयत्यनिले लतानां
वैरोचनैर्द्विगुणिताः सहसा मयूखैः ।
रोधोभुवां मुहुरमुत्र हिरण्मयीनां
भासस्तडिद्विलसितानि विडम्बयन्ति ॥ ४६ ॥

अन्वयः— अमुत्र अनि ले जवाद् लतानां सक्तिम् । अपनयति सहसा वैरोचनैः मयूखैः द्विगुणिताः हिरण्मयीनां रोधोभुवां भासः मुहुः तडिद्विलसितानि विडम्बयन्ति ।

विग्रहः— रोधसि भवन्ति, तासाम् = रोधोभुवाम् । तडितः विलसितानि = तडिद्विलसितानि ।

अर्थः— अमुत्र = अस्मिन्नद्रौ । अनि ले = वाते । जवाद् = वेगात् । लतानाम् = शाखानाम् । सक्तिम् = अन्योन्यसङ्गमम् । नयति = दूरीकुर्वति सति । सहसा = हठात् । वैरोचनैः = सावित्रैः । मयूखैः = किरणैः । द्विगुणिताः = द्विगुणीकृताः । हिरण्मयीनां = हिरण्यविकाराणाम्, रोधोभुवाम् = तटभुवाम् । भासः = प्रभाः । मुहुः = पुनः, तडिद्विलसितानि = विद्युल्लसितानि । विडम्बयन्ति = तिरस्कुर्वन्ति ।
अत्रोपमालङ्कारः ।

कोषः— 'गुणस्त्वावृत्तिशब्दादिष्विन्द्रियामुख्यतन्तुषु' इति वैजयन्ती ।
हिन्दी— इस इन्द्रनील पर्वत पर वायु वेग से चलकर लताओं की परस्पर सक्ति (आपस में मिलना) को दूर कर देती है। अतः सूर्य की किरणों से द्विगुणित बनी हुई सुवर्णमयी तटभूमि की कान्ति बिजली की छटा को भी तिरस्कृत-सी करती है ॥ ४६ ॥

कषणकम्प निरस्तमहाहिभिः क्षणविमत्तमतङ्गजवर्जितैः ।
इह मदस्नपितैरनुमीयते सुरगजस्य गतं हरिचन्दनैः ॥ ४७ ॥

अन्वयः इह कषणकम्प निरस्तमहाहिभिः क्षणविमत्तमतङ्गजवर्जितैः मदस्नपितैः हरिचन्दनैः सुरगजस्य गतम् अनुमीयते ।