किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

पञ्चमः सर्गः २७

तमसः वृतम् = सततनैशतमोवृतम् । हसितेन भिन्नः तमिस्रचयः यस्य तम् = हसितभिन्नतमिस्रचयम् । गजस्य चर्म = गजचर्म, तेन गजचर्मणा ।

अर्थः— एकतः = एकस्मिन्भागे । तपनमण्डलदीपितम् = सूर्यमण्डलप्रकाशितम् ! अन्यतः = अन्यस्मिन्भागे । सततनैशतमोवृतम् = अनवरतनिशातमसाऽऽच्छन्नम् । पुरः = अग्रे । हसितभिन्नतमिस्रचयम् = अट्टहासनिरस्ततमस्तोमम् । गजचर्मणा = हस्तिचर्मणा । अनुगतं = पश्चाद्व्याप्तम् । शिवम् = शङ्करम् । इव स्थितम् । अत्रातिशयोक्तिरलङ्कारः ।

कोषः— 'पश्चात्सादृश्ययोरनु' इत्यमरः ।

हिन्दी— इस ( हिमालय ) की उच्चता के कारण सूर्यमण्डल के सामने वाला भाग सदैव दीपित रहता है और उसका विपरीत भाग घने अन्धकार से आवृत रहता है अर्थात् एक भाग में आकाश होता है तो दूसरे में घोर अन्धकार । इससे प्रतीत होता है कि हाथी की खाल ओढ़े हुए, अट्टहास से अन्धकार को फाड़ते हुए यह साक्षात् शिव हों ॥ २ ॥

क्षितिनभःसुरलोकनिवासिभिः कृतनिकेतमदृष्टपरस्परैः ।
प्रथयितुं विभुतामभिनिमितं प्रतिनिधिं जगतामिव शम्भुना ॥ ३ ॥

अन्वयः— अदृष्टपरस्परैः क्षितिनभःसुरलोकनिवासिभिः कृतनिकेतम् शम्भुना विभुतां प्रथयितुम् अभिनिमितं जगतां प्रतिनिधिमिव ।

विग्रहः— अदृष्टाः परस्परे यैस्ते = अदृष्टपरस्परास्तैः तथोक्तैः । क्षितौ नभसि सुरलोके च निवसन्तीति, तैः = क्षितिनभःसुरलोकनिवासिभिः । कृतं निकेतं येन तम् = कृतनिकेतम् ।

अर्थः— अदृष्टपरस्परैः = अदृष्टान्योन्यैः । क्षितिनभःसुरलोकनिवासिभिः = भूर्भुवःस्वर्लोकवासिभिः । कृतनिकेतं = कृतावासम् । शम्भुना = शिवेन । विभुतां = स्वसामर्थ्यम् । प्रथयितुम् = प्रस्तारयितुम् । अभिनिमितम् = निमितम् । जगतां = लोकानां । प्रतिनिधिम् = प्रतिकृतिम् इव स्थितम् । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः ।

कोषः— 'प्रतिकृतिरर्चा पुंसि, प्रतिनिधिरुपमोपमानं स्यात्' इत्यमरः ।

हिन्दी— पृथ्वी, आकाश तथा सुरलोक वासी परस्पर में अदृष्ट होकर ( एक दूसरे को न देखते हुए ) हिमालय पर्वत पर रहते हैं अत एव प्रतीत होता है कि भगवान् शङ्कर ने अपने यश का प्रचार करने के लिए इस हिमालय को विश्व के प्रतिनिधि रूप में बनाया है ॥ ३ ॥