किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

चतुर्थः सर्गः १७

स्वर से कूजन को सुनने की इच्छा छोड़कर कान मदोन्मत्त हंसों की ध्वनि श्रवण करते हैं। प्रियता में गुण ही कारण होते हैं, चिरकालीन परिचय नहीं ॥ २५ ॥

अमी पृथुस्तम्बभृतः पिशङ्गतां गताः विपाकेन फलस्य शालयः ।
विकासि वप्राम्भसि गन्धसूचितं नमन्ति निघ्रातुमिवासितोत्पलम् । २६।

अन्वयः—अमी पृथुस्तम्बभृतः फलस्य विपाकेन पिशङ्गतां गताः शालयः वप्राम्भसि विकासि गन्धसूचितम् असितोत्पलं निघ्रातुम् इव नमन्ति ।

विग्रहः—पृथून् स्तम्बान् बिभर्तीति पृथुस्तम्बभृत्, तस्य = पृथुस्तम्बभृतः । वप्रस्याम्भः वप्राम्भस्तस्मिन् वप्राम्भसि । गन्धेन सूचितम् गन्धसूचितम् । असितम् च तत् उत्पलम् = असितोत्पलम् ।

अर्थः—अमी = इमे । पृथुस्तम्बभृतः = पृथुगुच्छभृतः । फलस्य = प्रसवस्य विपाकेन = परिणामेन । पिशङ्गतां गताः = पिशङ्गत्वं प्रापिताः । शालयः = व्रीहि-विशेषाः । वप्राम्भसि = केदारजले । विकासि = विकसितम् । गन्धसूचितम् = गन्धज्ञापितम् । असितोत्पलम् = नीलोत्पलम् । निघ्रातुम् = आघ्रातुम् । इव । नमन्ति = नम्रतां यान्ति । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः ।

कोषः—‘स्तम्बो गुच्छस्तृणादिनः’ इत्यमरः । ‘पुंनपुंसकयोर्वप्रः केदारः क्षेत्रम्’ इत्यमरः । ‘निर्वर्णनं तु निध्यानं दर्शनालोकनेंक्षणम्’ इत्यमरः ।

हिन्दी—फसल के पकने के कारण पीले बने हुए ये लच्छेदार धान के पौधे पानी से भरे हुए खेतों में खिले हुए एवं सुगन्धित नील कमलों को सूँघने के लिए मानो झुक रहे हैं ॥ २६ ॥

मृणालिनीनामनुरञ्जितं त्विषा विभिन्नमम्भोजपलाशशोभया ।
पयः स्फुरच्छालिशिखापिशङ्गितं दृतं धनुष्खण्डमिवाहिद्विषिः ॥ २७॥

अन्वयः—मृणालिनीनां त्विषा अनुरञ्जितम् अम्भोजपलाशशोभया विभिन्नम् स्फुरच्छालिशिखापिशङ्गितम् दृतम् अहिद्विषः धनुष्खण्डम् इव पयः ।

विग्रहः—अम्भोजानां पलाशनाञ्च या शोभा, तया = अम्भोजपलाशशोभया । स्फुरद्भिः शालिशिखाभिः पिशङ्गितम् = स्फुरच्छालिशिखापिशङ्गितम् । अहिं विद्देष्टीति अहिद्विट्, तस्य = अहिद्विषः । धनुषः खण्डं = धनुष्खण्डम् ।
२ कि०