किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

४८ | किरातार्जुनीयम् | [ द्वितीयः

... बोधः—'उत्साहोऽध्यवसायः स्यात्स्त्रीणां हावस्तथोत्पलम्' इत्यमरः। 'अवदानं कर्म वृत्तम्, इत्यमरः। 'दसरः काल आवलिः' इत्यमरः। 'ऋक्षे हिमाह्वानी वा तु क्लीबे हिममवाहरी' इत्यमरः ॥ ४३ ॥

सरार्थः—भवतां पराक्रममाक्षिपेदपि कादिद् दिग्यष्टं प्रकाशयन्, दिगन्तप्रसृतामपि कीर्तिमप्रख्यामिव प्रकटयन्, यथा दिनावसादः सूर्यकिरणान् हिमोत्करानपि संहरति, तथैव भवतां सर्वतेजोव्यक्तेः संहारं कुर्वन् स च निकारस्त्वद्विना पुनर्मन्दो भविष्यति ॥ ४३ ॥

भाषार्थः—राजसूयादि यज्ञ से एवं जगद्विजय के अवसर में दिखलाये हुये पराक्रम पर भी आक्षेप करता हुआ, और जैसे आपकी कीर्ति हुई ही नहीं ऐसे ही लोगों में विश्वास करता हुआ और जैसे दिन का शेष सूर्य के किरणों का सर्वनाश कराता है, वैसे ही आपके सब बीजों का सर्वथा सत्यानाश करता हुआ मेरा अपमान फिर आपके वियोग से नया हो जायेगा । ४३ ।

---

प्रसह्य योऽस्मासु परैः प्रयुक्तः स्मर्तुं न शक्यः किमुताधिकर्तुम् ।
नवीकरिष्यत्युपशुष्यदार्द्रः स त्वद्विना मे हृदयं निकारः ॥ ४४ ॥

प्रसह्येति । पुनश्च परैः शत्रुभिरस्मासु प्रसह्य प्रयुक्तः आचरितो यो निकारः परिभवः केशाकर्षणरूपः स्मर्तुं न शक्यः अधिकर्तुमनुभवितुं किमुत । यस्य स्मरणमपि दुःसहमनुभवस्तु दुःसह इति किमु वक्तव्यमित्यर्थः । स निकारस्त्वद्विना त्वां विना। 'पृथग्विना'—इत्यादिना पञ्चमी । आर्द्रः सम्प्रत्यहोहोरात्रसमुत्पाददुरागप्रहार इव । त्वद्विरहदुःखान्युपगमेनवीकरिष्यति । नवीभविष्यतीत्यर्थः । उपशुष्यद् । यथा श्रियः शुष्कमिति भावः । दुःखसम्भिन्नं सोपायहृदयो मे हृदयं नवीकरिष्यार्दीकरिष्यति क्लेशयिष्येति भावः । युधिष्ठिरस्य पुनर्मुःखोपचयः प्रहारतुल्याप्रमपि दुःसहेतुं दृष्टान्तमुपवर्णयत्यर्थः । अत्र सोपाधिद्विशेषसाम्यादप्रणादप्रकृतार्थप्रतीतेः समासोक्तिरलङ्कारः ॥ ४४ ॥

अन्वयः—परैः, अस्मासु, प्रसह्य, प्रयुक्तः, यः, (सः) स्मर्तुं, न, शक्यः, अधिकर्तुं किमुत । सः, निकारः, त्वद्विना, आर्द्रः, (सन्) उपशुष्यद्, मे हृदयं, नवीकरिष्यति ॥ ४४ ॥

पदार्थः—

• परैः = शत्रुभिः,
• अस्मासु = पाण्डवेषु,
• प्रसह्य = हठात्,
• प्रयुक्तः = कृतः,
• यः = प्रत्यक्षस्वापहरण-केशग्रहण-राज्यग्रहण-वनप्रेषणादिरूपः, अपकाररूपः ।
• स्मर्तुं = स्मरणं कर्तुं, अपि,
• शक्यः = योग्यः,
• न,
• अधिकर्तुम् = अनुभवितुं,
• किमुत वक्तव्यम् ।
• यः निकारः = अपकारः,
• त्वद्विना = त्वां विना
• ...,
• उपशुष्यत् = शुष्यत,
• मे = मम, हृदिष्या इति शेषः।