किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

४८ किरातार्जुनीयम् [ तृतीयः

व्रीडेति॥ पुनश्च। आप्तजनेनोपनीतः साधितः। प्रापित इत्यर्थः। तथापि संशय्य सन्दिह्य। असम्भावितबुद्धयेति भावः। व्रीडानतैः। जुगुप्सितवृत्तान्त-श्रवणादिति भावः। नृपैर्देशान्तरस्थैः कृच्छ्रेण प्रपन्नः। आप्तोक्तत्वात्कथञ्चिद्विश्वस्त इत्यर्थः। यः शृण्वतामपि दुःसहः किमुतानुभवतामिति भावः। इत्येषा पूर्वेषां व्याख्या। अन्यथा च व्याख्यायते—व्याप्तजनोपनीतो ज्ञातिकृतः संशय्य कथमिद-मन्याय्यमुपेयमिति विचार्य व्रीडानतैः। जुगुप्सितकर्मदर्शनादिति भावः। नृपैस्त-त्प्रत्यैः कृच्छ्रेण प्रपन्नोऽङ्गीकृतः। गोत्रकलहेषु मध्यस्थैरुदासितव्यमिति बुद्धयोपेक्षित इत्यर्थः। पक्षद्वयेऽपि प्रपन्न इत्यत्राप्तजनोपनीतत्वस्य पदार्थभूतस्य विशेषणगत्या हेतुत्वोक्त्या काव्यलिङ्गमलङ्कारः। पृथिव्यां वितानभूतमुल्लोचोपमितम्। यद्वा—वितानभूतं वितानसमम्। उल्लोचतुल्यमिति यावत्। 'युक्ते क्षमादावृते भूतं प्राप्यतीते समे 'त्रिषु' इत्यमरः। 'अस्त्री वितानमुल्लोचः' इत्यमरः। दिग्विकीर्णं दिगन्तलग्नमिति भावः। वितानमपि दिगन्तलग्नमिति भावः। विततं प्रथितं यशः समूहन्निव सङ्कोचयन्निवेत्युत्प्रेक्षा। अरातिपरिभूतस्य कुतः कीर्तिरिति भावः॥४२॥

अन्वयः—आप्तजनोपनीतः, व्रीडानतैः, नृपैः, संशय्य, कृच्छ्रेण प्रपन्नः (निकारः) पृथिव्यां, वितानभूतं, विततं दिग्विकीर्णं, यशः समूहन्, इव, (सन्निकारः)॥

व्याख्या—आप्तजनोपनीतः=प्रत्ययितजनप्रापितः, विश्वासिजनप्रचारित इत्यर्थः, संशय्य=सन्दिह्य, अहो! पाण्डवानामपमानं दुर्योधन एवमकरोत्, न हि पाण्डवा अपमानयोग्याः, तत्कथमित्थमभूदिति सन्देहधिया पश्चात् विश्वस्ततया परिज्ञाय, व्रीडानतैः=लज्जाऽवनम्रमुखैः, नृपैः=भूपैः, कृच्छ्रेण=कथं कथमपि, प्रपन्नः=प्राप्तः, ज्ञात इत्यर्थः। पृथिव्यां=भूमौ, वितानभूतम्=उल्लोचोपमं, विततं=विस्तृतम्, प्रसृतमित्यर्थः। दिग्विकीर्णं=दिगन्तव्याप्तं, यशः=कीर्तिं, समूहन्=सङ्कोचयन्, इव, (निकारो मे मनस्वद्विना खेदयति)॥ ४२ ॥

समासः—व्रीडया नता ये ते व्रीडानतास्तैर्व्रीडानतैः। आप्ता ये जनास्त आप्तजनाः, तैरुपनीत इत्याप्तजनोपनीतः। दिक्षु विकीर्णं दिग्विकीर्णम् ॥ ४२ ॥

व्याकरणम्—संशय्य = सम् + शीङ् + ल्यप्। समूहन् = सम् + ऊह + लट् + शतृ ॥ ४२ ॥

वाच्यान्तरम्—व्रीडानतैराप्तजनोपनीतेन, संशय्य कृच्छ्रेण नृपैः प्रपन्नेन पृथिव्यां वितानभूतं विततं दिग्विकीर्णं यशः समूहता निकारेणेति ॥ ४२ ॥

कोषः—'मन्दानं हीस्त्रपा व्रीडालज्जा' इत्यमरः। 'आप्तस्प्रत्ययितौ समौ' इत्यमरः। 'अस्त्री वितानमुल्लोचः' इत्यमरः। 'भूतं सत्योपमानयोः' इति विश्वः। 'विततं विस्तृतं व्याप्तम्' इति कोषः। यशः कीर्त्ति समज्या च' इत्यमरः ॥ ४२ ॥