किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

४४ किरातार्जुनीयम् [ तृतीयः

विशेषेऽब्धौ सिन्धुर्ना सरिति स्त्रियाम्' इत्यमरः । 'कण्ठो गलोऽथ ग्रीवायाम्
इत्यमरः ॥

सारार्थः—यथा ग्रीष्मे (ज्येष्ठाषाढयोः) प्रकृत्याऽपि स्वल्पप्रवेशा नदी वन्य-
हस्तिना मलिनीक्रियते, तथैवार्ज्जुनविच्छेदखेदेन विमनायमाना, पूर्वतोऽपि कृशाङ्गी
द्रौपदी बाष्पगद्गदकण्ठेन कथं कथमर्जुनं प्रत्युवाचेति ॥ ३८ ॥

भाषार्थः—वनैले हाथी से ग्रीष्म की नदी की भाँति, धैर्य के नाश से दूर
हो गई है प्रसन्नता जिसकी ऐसी द्रौपदी रोके हुए रोदना के आँसुओं से रुँधे गले
से किसी तरह बोली ॥ ३८ ॥

मग्नां द्विषच्छद्मनि पङ्कभूते सम्भावनां भूतिमिवोद्धरिष्यन् ।
आधिद्विषां मा तपसां प्रसिद्धेरस्मद्विना मा भृशमुन्मनीभूः ॥ ३९॥

मग्नामिति ॥ पङ्कभूते पङ्कोपमिते । 'भूतं क्ष्माऽऽदौ पिशाचादौ न्याय्ये सत्यो-
पमानयो' इति विश्वः । द्विषच्छद्मनि शत्रुकपटे मग्नाम् । दुरुद्धरा मित्यर्थः ।
सम्भावनां योग्यताम् । गौरवमिति यावत् । भूतिं सम्पदामिव । 'भूतिर्भस्मनि
सम्पदि' इत्यमरः । उद्धरिष्यन् । उद्धारकत्वमिति शेषः । आधिद्विषां दुःखच्छिदां
तपसां मा प्रसिद्धेः सम्यक्सिद्धिपर्यन्त मस्मद्विना । अस्माभिर्विनेत्यर्थः । 'पृथ-
ग्विना—' इत्यादिना विकल्पारपञ्चमी । भृशं मोन्मनोभूः अस्मद्विरहाद् दुर्मना
मा भूदित्यर्थः । दौर्मनस्यस्य तपःपरिपन्थित्वादिति भावः । 'माङि'— इत्याशीर्थे
लुङ् । 'न माङ्योगे' इत्यडागमप्रतिषेधः । अनुन्मना उन्मनाः सम्पद्यमान उन्मनी ।
अभूततद्भावे च्विः । 'अरुर्मनश्चक्षुश्चेतोरहोरजसां लोपश्च' इति सकारलोपः ।
'अस्य च्वौ' इतिकारः ॥ ३९ ॥

अन्वयः—पङ्कभूते, द्विषच्छद्मनि, मग्नां, सम्भावनां, भूतिम्, इव, उद्धरिष्यन्
(त्वम्) आधिद्विषां, तपसाम्, आप्रसिद्धेः, अस्मद्विना, भृशम्, मा, उन्म-
नीभूः ॥ ३९ ॥

व्याख्या—पङ्कभूते = कर्दमोपमे द्विषच्छद्मनि = शत्रुकृतकपटजाले, मग्नां =
निमग्नां, सम्भावनां = योग्यतां, जनानुमानितां भाविनीमित्यर्थः । भूतिम् = ऐश्वर्य-
मिव, निधिमिवेत्यर्थः । उद्धरिष्यन् = उद्धारं कर्तुमभिलपन्, निधिपक्षे, उत्पाट-
यितुमिच्छन् । त्वमर्जुन इति शेषः । आधिद्विषां = मनोव्यथाहारकाणां, तपसां =
तपोऽनुष्ठानानाम्, आप्रसिद्धेः = सर्वथा सिद्धिपर्यन्तम्, अस्मद्विना = अस्मान्
(द्रौपदीं) विना, मा = नहि, भृशम् = अत्यर्थम, उन्मनीभूः = विकलचेता
उत्कण्ठितचित्तो नहि भव । तपसि स्वयमुत्कण्ठितस्य सिद्धिवाधा भवतीत्यतस्तपः
सम्पन्नतयै एवोत्कण्ठितेन भवता भाव्यमिति भावः ॥ ३९ ॥