किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । १०७

कृष्णपक्षः ऐन्द्वीरिन्दुसम्बन्धिनीः कला इव। 'कला तु षोडशो भागः' इत्यमरः। सकलाः समग्राः, शक्तिसम्पदः प्रभुमन्त्रोत्साहशक्तिस्त्रितयोऽपि हन्ति नाशयति। अन्धस्य जङ्घाबलमिव क्रोधान्धस्य लोकोत्तरमपि सामर्थ्यं व्यर्थमेवेत्यर्थः। अत्र कालस्य सर्वकारणत्वाद्व्ययपक्षस्य कलाक्षयकारित्वमस्त्येव। तमसस्तु तत्कालविजृम्भणात्तथा व्यपदेशः ॥३७॥

अन्वयः—बलवान्, अपि यः कोपजन्मनः, तमसः, अभिभवं, न, रुणद्धि । सः, क्षयपक्षे, ऐन्द्वीः, कलाः, इव, सकलाः, शक्तिसम्पदः हन्ति ॥ ३७ ॥

सुधा—बलवान् = सामर्थ्यवान्, अपि, यः = कश्चित् ( न तु दुर्बलः ) कोप-जन्मनः = रोषजनितस्य, तमसः = मोहस्य, अभिभवम् = आक्रमणम् न रुणद्धि = न निवारयति । सः = कोपाभिभवपीडितः, क्षयपक्षे = कृष्णपक्षे; ऐन्द्वीः = चान्द्रीः,- कला इव सकलाः = निखिलाः, निःशेषा इत्यर्थः । शक्तिसम्पदः = प्रभुमन्त्रोत्साह-शक्तिसम्पत्तीः, हन्ति = नाशयति । अतः प्रथमं भवान् कोपं परिहरतु, इति भीमं प्रत्याक्षेपः ॥ ३७ ॥

समासः—कोपाद् जन्म यस्य तस्य कोपजन्मनः । क्षयस्य पक्षः क्षयपक्षः, तस्मिन् क्षयपक्षे । यद्वा क्षयश्चासौ पक्षः क्षयपक्षः । शक्तयः एव सम्पदः, शक्तिसम्पदः ॥३७॥

वाच्यान्तरम्—बलवता येन कोपजन्मनस्तमसोऽभिभवो न रुद्ध्यते, तेन क्षय-पक्षे ऐन्द्यः कला इव सकलाः शक्तिसम्पदो हन्यन्ते ॥ ३७ ॥

कोषः—'जनुर्जन्मजननजन्मानि जनिरुत्पत्तिरुद्भवः' इत्यमरः । 'कला तु षोडशो भागः' इत्यमरः ॥ ३७ ॥

सारार्थः—यः सामर्थ्यवान् जनः स्वशरीरजमपि रिपुं क्रोधं न नाशयितुं समर्थः स कथं शरीरनिर्गतं शत्रुं नाशयिष्यति । प्रत्युत क्रोधमोहावृतस्य कृष्णपक्षे चन्द्र-सम्बन्धिन्यः क्षीयमाणाः कला इव सर्वाः प्रभुमन्त्रोत्साहशक्तयः क्षीयन्ते ॥ ३७ ॥

भावार्थः - जो कोई कोप से उमडे हुए मोह के आक्रमण को नहीं रोक सकता वह कृष्णपक्ष की चन्द्रमाकी कला की तरह अपनी सब शक्ति सम्पत्ति खो देता है ।

विमृश्य कुर्वतः क्रियाप्रकारमाह—

समवृत्तिरुपैति मार्दवं समये यश्च तनोति तिग्मताम् ।
अधितिष्ठति लोकमोजसा स विवस्वानिव मेदिनीपतिः ॥३८॥

समेति । यः समा नातिमृदुर्नाति तिग्मा वृत्तिर्यस्य स समवृत्तिः सन् समये सत्यवसरे मार्दवं मृदुवृत्तित्वमुपैति, तिग्मतां तीक्ष्णवृत्तित्वं च तनोति । स मेदिनी-पतिर्विवस्वानिव ओजसा तेजसा लोकमधितिष्ठत्याक्रमति । सूर्योऽपि ऋतुभेदेन समवृत्तिरित्यादि योज्यम् ॥ ३८ ॥