किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)
Kiratarjuniyam of Bharavi Hindi
by महाकवि भारवि
Source: Kiratarjuniyam with Ghantapath & Sudha Hindi Commentary by Sheshraj Sharma (origin)
Page 106 of 707
Read in context६८ | किरातार्जुनीयम् । | [ द्वितीयः
वाच्यान्तरम्—लोका विषमपि नय कृततीर्थं पयसामाशयमिव विगाहन्ते, तद्येन सात्कृत्यर्थम् उपन्यस्यते तेन विशेषदुर्लभेन भूयते ॥ ३ ॥
कोषः—'तीर्थं शास्त्राध्वरक्षेत्रोपायोपाध्याय मन्त्रिषु' इति विश्वः। 'तीर्थं तोये जलावतारे च' इति हलायुधः। 'अभिप्रायश्छन्द आशयः' इत्यमरः। 'अयनं वर्त्म, मार्गोध्वपन्थानः पदवी सृतिः' इत्यमरः ॥ ३ ॥
सारार्थः—यथा प्राकृतो जलाशयः क्व नीचं क्षोदवं, क्व पिच्छिलमस्तीति विचारेण दुरवगाह एव नहि, प्रत्युत दुष्प्रवेशोऽपि भवति, तत्र यदि कश्चित्कथामिज्ञो जनः सुखप्रवेशाय सोपानादिक्रमान्निम्नावतरणं निर्माति, तदा स एव सहजेनाव्येकोऽतिसुलभः परन्तु सम्पत्रे सोपानादावुपाये काणकुब्जान्धा अपि शनैः प्रविशन्त्येव; न दुर्लभा भवन्ति । एवं दुवैवदुर्वशाधीनस्य न किमपि संसारक्षेत्रे स्फुरति, इति केनापिउपदेशकेन कथिते नीतिमार्गे पश्चाद्विज्ञोऽस्यै करोत्यपि कमप्युपायं तदा न तस्य तन्माहात्म्यं, किन्तु येनोपदिष्टं तन्नीतिविधानं स एवाति दुर्लभः। अर्थात्वेनाप्यपाठिताऽपि द्रौपदी पठितेवापूर्वां नीतिरीतिमुपदिशति, एतन्महदाश्चर्यकरम् ॥
सारार्थः—जैसे गहरा और कीचड़ वगैरह से घुसने के लायक में जो जलाशय नहीं है, उसमें अगर कोई सीढ़ी वगैरह उतरने के लिये बना दे, तो उसमें स्नानाचे घुसने वाले को कुछ भी तकलीफ नहीं होती। ऐसी ही जो नीति समझने के लायक भी नहीं है, अगर वह किसी अध्यापक से पढ़कर याद कर ली गई हो तो समझ सकते हैं लेकिन जलाशय में जैसे सीढ़ी बनानेवाला मिलना मुश्किल है, ऐसे ही कठिन राजनीति समझाने वाले भी कम हैं। लेकिन बिना पढ़ाई गई भी द्रौपदी जो कह गई है, वह बड़ा ही आश्चर्यजनक है।
अथ ग्राह्यत्वे हेतुमाह—
परिणामसुखे गरीयसि व्यथकेऽस्मिन्वचसि क्षतौजसाम्।
अतिवीर्यवतीव भेषजे बहुरल्पीयसि दृश्यते गुणः॥ ४ ॥
परिणामेति—परिणामः फलकालः परिपाकावस्था च तत्र सुखे हिते। 'स्वस्तं चाय त्रिषु मध्ये पापं पुण्यं सुखादि च' इति सुखशब्दस्य विशेष्यलिङ्गत्वम्। गरीयसि भूयिष्ठे श्रेष्ठे च। क्षतौजसामुभयत्रापि क्षीणशक्तीनां व्यथके पुष्टोत्साहकत्वाज्जयङ्करे। अन्यत्रासौ संशयाविदुःखजनके। अल्पीयस्यल्पाक्षरेऽल्पमात्रे च। उक्तं च—'स्वल्पा च मात्रा बहुको गुणश्च' इति। अस्मिन्वचसि द्रौपदीवाक्ये। अतिवीर्यवत्यत्यन्तसामर्थ्यवति भेषज औषध इव। 'भेषजौषधभैषज्यानि' इत्यमरः। बहुरनेको गुणो मालत्राणराज्यलाभाविशारोग्यबलोपचयश्चि दृश्यते। अतो ग्राह्यमस्या बचनमिति भावः॥ ४ ॥
अन्वयः—परिणामसुखे, गरीयसि, क्षतौजसां, व्यथके, अस्मिन्, वचसि अतिवीर्यवति, अल्पीयसि, भेषजे, इव, बहुः, गुणः, दृश्यते ॥ ४ ॥