कौशिक गृह्यसूत्रम् (अथर्ववेद शौनक शाखा - संक्षिप्त टीका एवं पं. उदयनारायण सिंह हिन्दी अनुवाद)

४६ अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रस्य—
मूर्ध्नि सम्पातानानयन्ति । दक्षिणे पाणौ अश्म मण्डलवर्जं शान्त्युदकमुष्णोदकं कृत्वा-
तस्मिन्नुदपात्रे सम्पातानानयति । उत्तर सम्पातान् स्थालरूपे आनयति ।। सू० ४ ।।
वपनं करोति सकृद्दक्षिणे पिंजुलीवर्जं एवमुत्तरे शिरः पार्श्वे ॥ सू० ८ ।— ब्रह्मचारी
ब्रवीति । आह ब्रूहि । सू० १० ।—तत आचार्यों ब्रवीति को नामासि ? किं गोत्र
मिति ? । पुन र्ब्रह्मचारी ब्रवीति सोमदेव दत्त शर्म नामाहं अमुक सगोत्रोऽहं यथा
संख्यप्रवरोऽहं ॥ सू० ११ ।—पुनर्ब्रह्मचारी ब्रवीति ॥ सू० १२ ॥—पुनराचार्य
आह । सू० १३ ।—उदकाञ्जलिमादित्याय ददाति ब्रह्मचारी । सू० १४ ।...दक्षिणं
पाणिं गृह्णाति आचार्यः । सू० १४ ।--आदित्यं निरीक्षते ॥ सू० १६ ।—पूर्वाभि-
मुखं ब्रह्मचारिणमुपवेश्यः...नाभिदेशं संस्पृश्य संस्तभ्य । सू० १७ ।—गणं
जपति आचार्यः ॥...
कण्डिका ॥ ५६ ॥
सू० १ ।—मेखलां प्रवरां चतुःप्रवरां वा ।। बध्नाति । सू० २ ।—मित्रावरुण-
योस्त्वेति श्येनोऽसीति च सूक्तेन ब्रह्मचारिणे प्रयच्छति ॥ ३ ॥ ब्रह्मचारीदण्डं गृह्णा-
ति । पुनर्मैत्विन्द्रियमिति । यज्ञोपवीतमभिमंत्र्य परिधत्ते मन्वादिभिःविहितं
अहं रुद्रेभिरिति सूक्तं प्रत्यृचं ब्रह्मचारिणं वाचयति । सू० ७ ।—अथ व्रतग्रहणं करोति
ब्रह्मचारिव्रतं द्वादशवार्षिकं । यथा स्मर्यमाणधर्मकं इत्याद्युक्तं आङ्गिरसकल्पे
व्रतश्रावणं । अग्नये गुरवे च ब्रह्मचारिव्रतं निवेदयेत् । "अग्ने व्रतपते इति प्रत्यृचं
अष्टौ समिध आदधाति । सू० १२ ।—अथ आचार्यं आचारं कथयति । "माय-
ज्ञायं कुरु इत्येवमादि आचारान्कथयति । सू० १३ ।—अथैनं भूतेभ्य इत्यादिभि-
र्व्रीहियवशमीमभिमन्त्र्य मूर्ध्नि दद्यात् । सू० १६ ।—ब्रह्मचारिणमात्मसंमुखं
करोत्याचार्यः । सू० १७ ।—समिध आदधाति । अभ्यातानानि हुत्वा “वाताज्जात”-
इति सूक्तेन शंखमणिं सम्पात्याभिमन्त्र्य बध्नाति । उपनयनं समाप्तम् ।
कण्डिका ॥ ५७ ॥
सू० २१ ।—“मय्यग्र” इति पञ्चभिः पञ्चसमिध आदधाति । उपनयनाग्नौ
नष्टे इदं प्रायश्चित्तं । अनेन विधिना पुनराधानं ब्रह्मचारी करोति । इति ब्रह्मचारी-
नाग्नौ अग्निपरिग्रहः । द्वादशरात्रं सावित्रीव्रतस्य न ग्रहणं नो दीक्षणं भवति द्वादश-
रात्रं पयाशी भवति । त्रयोदशेऽहनि वेदव्रतं ददाति व्रतग्रहणं व्रतादानीयाः भवन्ति ।
सू० २२ ।—सायंप्रातरग्निकार्यमुच्यते । सू० ३१ ।—अथ ब्रह्मचारी उपनयना-
नन्तरं मेधाजननमंत्रैः आयुष्यमंत्रैश्चाज्यं जुहुयात् । ये त्रिषप्ता अहं रुद्रेभिस्त्वं नो
मेधे द्यौश्च म इति । मेधा सम्पद्यते—

संक्षिप्तटीकासङ्ग्रहः । ५७
कण्डिका ॥ ५८ ॥
सू० १-२ ।—कर्णक्रोशान्तमनुमन्त्रयते । अक्षि स्फुरन्तमनुमन्त्रयते ।
दुःस्वप्नदर्शने स्वस्ति अनिष्टदर्शने च अद्भुतदर्शने च । सू० ३ ।—पुरुषशरीर-
मनुमन्त्रयते आयुष्यकामः । सू० ४ ।—ब्राह्मणोक्तमुच्यते । सप्तब्राह्मणानभीष्टान्न-
भोजनं कारयित्वा एकः प्राङ्मुख एको दक्षिणामुखः चत्वार उदङ्मुखाः “सर्वे उत
देवा”—इति सूक्तेनाभिमृशन्ति पुरुषस्य शरीरं । समाप्तं ब्राह्मणोक्तमायुष्कामस्य ।
ऋषिहस्त उच्यते । “अन्तकाय मृत्यव”—इति सूक्तेन नाभेरूर्ध्वमधस्तादभिमन्त्र-
यते । द्विः सूक्तावृत्तिः । “आरभस्वे”ति-हृदयमभिमन्त्रयते-“आवतस्ते ब्राह्मणाय
नम”-इति सूक्ताभ्यां दक्षिणकर्णमनुमन्त्रयते । समाप्त ऋषिहस्तः । सू० ५ ।—
आयुष्कामस्य “कर्मणो वामि”ति-हस्तौ प्रक्षाल्य-“वि देवा”इति अभिमन्त्रयते ।
सू० ६-७ ।—आत्मानमनुमन्त्रयते आयुष्यकामः । सू० ८ ।—आयुष्कामो रक्षार्थे
युद्धे नाशनं नैनं प्राप्नोति न शपथो न कृत्या नाभिशोचनं । सू० ९ ।—आयुष्काम-
रक्षार्थी उपनयने नित्यं बन्धनं । सू० १० ।—सूक्तेन सुवर्णंरजतलोहं त्रीणि
शकलानि एकत्र कृत्वा नवशलाकं मणिं त्रिवृत्तं कृत्वा सम्पात्याभिमन्त्र्यबध्नाति ।
सू० ११ । आयुष्यकाम आरोग्यकामः रक्षाकामः बालशरीरमनुमन्त्रयत । सू०
१२ ।—अनुलोमं प्रलिम्पति । अप्रतीहारं । यो विकलेन्द्रियस्तस्येदं कर्म । सू०
१३-१४ ।—पाययति । ततः पिता नाम करोति । अथ आचार्यों वा दक्षिणे
कर्णे श्रावयति । नक्षत्रकल्पोक्तं नाम द्व्यक्षरं चतुरक्षरमित्यादि । सू० १७ ।—
प्रच्छादयति । शिवे ते स्तामित्यादि । परिदानानि सिंहावलोकनन्यायेन गोदानमध्ये
उक्तानि । अभ्यातानाद्युत्तरतन्त्रम् । ततः श्राद्धं । नामकरणं समाप्तम् । सू०
१८ ।--चतुर्थे मासि पुण्याहान्ते निष्क्रामयति । ततः पूर्वोक्तानि परिदानानि
ददाति श्राद्धं च । सू० १९ ।—अथान्नप्राशनं षष्ठे मासि प्राशनं कुर्यादिति
पैठोनसिः सर्वस्यां स्मृतौ । पञ्चमे कुमार्या इति । सू० २०-२१।—गोदानव-
त्परिदानानि ददाति । नामकरणे निष्क्रमणे अन्नप्राशने च गोदानिकानि परि-
दानानि भवन्ति । इत्यन्नप्राशनं समाप्तम् । ऊनो वातिरिक्तो वा यः स्वशाखोदितो
विधिस्तेनैव सर्वं परिपूर्णं न कुर्यात्पारतन्त्रिकं पश्चाच्छाद्धं सर्वेषु संस्कारेषु कुर्या-
दिति दारिलभाष्यकारस्याभिप्रायेण व्याख्यायत इति । श्राद्धं कृत्वा पश्चात्क-
र्मेति रुद्रभद्रौ ।*** सू० २२ । पुनरायुष्यकर्म उच्यते । सू० २३ ।—“विषा-
सहि” मित्यनुवाकेनादित्यमुपतिष्ठते त्रिकालमायुष्यकामः । सू० २५।—“अग्निं
ब्रूम”-इति सूक्तस्य “यन्मातली रथक्रीतमि”ति सर्वासां द्वितीयाव्यतिसङ्गेन
यन्मातलीकर्तव्या ॥

४८ अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रस्य—

कण्डिका ॥ ५९ ॥
अथ काम्यानां कर्मणां विधिं वक्ष्यामः । संभारलक्षणे मण्डपविधानमुक्तम् ।
गृहे वा कुर्यात् ॥ सू० १ ॥—चरुं जुहोति । शतवर्षपरिमित आयुर्मवति ॥ २॥
उपतिष्ठते विश्वान्देवान् ॥ ३ ॥ पुष्टिकामो द्रव्यवृद्धिकामः ॥ ४ ॥ सम्पच्छब्द
उदयशब्द उच्यते ॥ ५ ॥ पुरुषादिबलकामो राजा नित्यं कुर्यात् ॥ ७ ॥ जुहोति
इन्द्राय ग्रामकामः । इन्द्रमुपतिष्ठते ॥ ८ ॥ पालाशसमिध आदधाति । समा-
नामुपस्तरणानि जुहोति । सू० ९ ।—चरुं जुहुयात् । भृशमिन्द्रमुपतिष्ठते । सू०
१० । इन्द्रं यजते । कूपतड़ागवापीपुष्करिणीउदकमर्थी सेतुबन्धादिउदकार्थी
एवंकामः । अथवा उपतिष्ठते । सू० ११।—इन्द्रं यजते । उपतिष्ठते ॥ सू०
१२।—इन्द्रं यजते । उपतिष्ठते । एकोऽस्यां पृथिव्यां राजा भवति । एकाधिपत्य-
कामः । सू० १३।—इन्द्रं यजते । उपतिष्ठते । निखिलं राज्यं भवतीत्यर्थः । सू०
१४।—इन्द्रं यजते । उपतिष्ठते । द्विपदचतुष्पदानांमविनाशमित्यर्थः । सू०
१५।—अग्निं यजते । उपतिष्ठते । सू० १६।—पृथिवीमग्निमन्तरिक्षं वायु द्यौः
आदित्यः दिशः चन्द्रमाः । एता अष्टौ देवताः । अष्टौ चरवः । उपतिष्ठते
सर्वकामः ॥ सू० १७।—यजते वा उपतिष्ठते वा सर्वकामः । सू० १८ ।—
इन्द्रं ••• अथर्वाणं •• अदितिं देवान् बृहस्पतिं यजते वा उपतिष्ठते वा सर्व
कामः । “बृहस्पते सवितरि”त्येकया सुप्तं ब्रह्मचारिणमुत्थापयति । आदित्य
उदिते सति प्रायश्चित्तमेतत् । सू० १९ । मन्त्रोक्ता देवताः यजते उपतिष्ठते च
सर्वकामः । सू० २१ । सर्वलोकाधिपत्यकामः । सू० २२ ।—अभीष्टमन्नमभिमन्त्र्य
भिक्षुकेभ्यः करोति । सू० २५ । अथर्वाणं यजते उपतिष्ठते वा सर्वलोकाधिपत्य-
कामः । परिमोक्षः । गोदानिकं तन्त्रं परिधानान्तं कृत्वा ततो-इदावत्सरायेति
ततोऽभ्यातानानि । ऋचं सामेति । ततोऽभ्यातानान्तं हुत्वा दोषो गायेति—सूक्तेन
भक्तं सम्पात्याभ

उक्तो मधुपर्कः । एकादश्यां वरणं कृत्वा गोदानिकेन विधानेन केशश्मश्रुरोमनखानि
वापयित्वा । केशवर्जं पत्नी नखानि कारयेत् । स्नातावहतवाससी भवतः । सुरभिणी
भूत्वा दाता उपनयनवद् दण्डमेखलायज्ञोपवीती । त्रिरात्रं दीक्षाग्रहणं सह पत्न्या ।
अग्नये ब्रह्मणे गुरवे व्रतश्रावणं कृत्वा ततो व्रतादानीया अष्टौ समिध आदधाति ।
ततः कर्त्ता अभ्यातानाद्युत्तरतन्त्रं करोति । हविष्यभक्षणादि कर्ता कारयिता पत्नी च
करोति । अथ चतुर्दश्यां प्रातर्यज्ञोपवीती शान्त्युदकं कृत्वा देवयजनं संप्रोक्ष्याकृति-
लोष्टवल्मीकेनास्तीर्य दर्भैश्च गो अश्वाजाविलोमभिः । पलाशमयी अरणीद्वयेनाग्निं
मन्थयेद्यजमानः । अग्ने जायस्वेति । सू० २०-२१।—पत्नी नाम यजमाननामग्रहण-
मिति प्रथमे अर्धर्चे । सू० २३। अग्रेऽजनिष्ठ इति त्रिभिः पादैर्जातं । अस्यै रयिमिति
पादेन पत्नीमनुमन्त्रयते । सू० २४।—उत्तमं नाकमिति दातारं पादेन वाचयति ।
एवं ब्रह्मौदनिकमग्निं मथित्वा स्थण्डिलेऽग्निं कृत्वा "यद्देवा पूर्णहोमं जुहुयात् । पूर्ण-
होमस्य विधानं शान्तिकल्पे उक्तं । "यद्देवा देवहेडनमित्यनुवाकेनाज्यं जुहुयात्समि-
धोऽभ्यादध्यात् । शकलान् वा दध्यात् । एवं ब्रह्मौदनिकमग्निं संवत्सरं दीपयत्यहो-
रात्रौ वा यथा कामी वा । संवत्सरं तु प्रशस्तं । सू० २५।—अथामावास्यायां प्रात-
रुदकाहरणं करोति । ब्राह्मणोमलंकृतां साधुवादिनीं उदकघटं हस्ते गृहीतां प्रेष्यति ।
सू० २८।—गृहद्वारे । सू० ३१-३२।—ततः “पुमान्पुंस” इति पादेन यजमानं
आरोहयति । तत्र व्हयस्वेति पादेन पत्नीं आह्वयीत । सू० ३३।—“यावन्तावग्ने
प्रथममिति पादेन अपत्यानि अन्वाह्वयीत । सू० ३५।—उदकघटमनुनिपद्येते ॥
कण्डिका ॥ ६१ ॥
सू० १।—प्रतिदिशमुपतिष्ठते मन्त्रोक्तं ॥ सू० ४।—भूमौ स्थापयति सर्वाणि
कर्माणि तेनोदकेन कुर्यात् ॥ सू० ५।--“पुनन्तु मा वायोः पूतो वैश्वानरो रश्मि-
भि”रिति पवित्रगणः । एतेन दाता पत्नीमपत्यानि च···पवित्रेण प्रोक्षयेत् । सू०
६।—अथ निर्वापकरणं ॥ सू० ७।—ततोऽनडुहि व्रीहिं त्रीणि विभागानि करोति ।
ततो देवपितृमनुष्यत्रयं पत्नी अनजानत्यै प्रयच्छति । कर्त्ता प्रैषं ददाति । व्रीही-
न्विभागेषु निधाय कर्ता “त्रेधा भागो निहित” इति त्रिभिः पादैः···अनुमन्त्रयते ॥ सू०
९।—यः पितृभागस्तेनावभृथान्ते वृद्धिश्राद्धं करोति ॥ सू० १३।—निरुप्तान्
अभिमृशतः ॥ सू० १५-१७।—त्रीन्वरान्वृणीष्वेति दातृप्रैषं दत्त्वा एवं पत्न्यै ददाति ।
तौ “वृणन्तौ त्रयो वरा” इत्यर्धर्चेन प्रतिपत्न्यनुमन्त्रयते । दाता सर्वकर्मणां समृद्धिभिः
प्रथमं वृणीते ॥ सू० २१।—उर्ध्वो नकस्येत्यर्धर्चेन मुसलमुच्छ्रयन्तीमनुमन्त्रयते ॥
२४। उदूूहन्ती ॥ सू०२६।—“अस्यै रयि”मिति पादेन । अवक्षिणन्ती ।—
कण्डिका ॥ ६२ ॥
सू० १।—पत्न्या दर्वी ग्राहयति ।···सू० ३। दर्ष्या कुंभ्यां ॥ सू० ४।—
७

तस्मिन् दर्विकृते शेषं—॥ सू० १५॥—ओदनस्योपरि गर्तं करोति ॥ सू० २०-२१।—
“अत्यासरत्”—इत्यर्धर्चेनाभिसरन्तीं गामनुमन्त्रयते । “उपवत्सं”-इति पादेन
वत्सं सर्जयति । वाश्यते गौरिति वाश्यमानामनुमन्त्रयते । व्यसृष्ट सुमना हिं
करोतीति हिंकुर्वन्तीं । बधान ०० इति वत्सं बन्धयति । युञ्जती निज्येति नियोज-
यति । गोषुगुपसीदेति दोहायोपसादयति । दुग्ध्वीत्यादिपदसहितेनार्धर्चेन
दोहयति । सा धावत्वित्यर्धर्चेन विमुच्यमानां गामनुमन्त्रयते । “अतूर्णदत्तेत्यर्धर्चेन
पुनः वत्सेन संसर्जयति ॥ सू० २२ ॥ एवं दोहयित्वा दुग्धेनौदनमवसिच्य । “इदं
मे ज्योतिरिति”पादं दातारं वाचयति हिरण्यमधिदधाति । दाता सूक्तेन सर्वं सम्पात-
वन्तं करोति । “

संक्षिप्तटीकासङ्ग्रहः । ५१
वक्षासवं । सू० २० ।—उपमितामित्यर्थसूक्तेन शालासवं । सू० २१ ।—तस्यो-
दनस्येत्यर्थसूक्तेन बृहस्पतिसवं । सू० २२ ।—अभिचारकामस्य । सू० २३ ।—
द्वाविंशतिः सवयज्ञाः संहितायां पठ्यन्ते स्वर्गौदनतन्त्रेण सर्वे कर्त्तव्याः ब्रह्मोदन-
तन्त्रेण वा स्वर्गब्रह्मोदनौ तन्त्रमिति वचनात् । ॥ इति अष्टमोऽध्यायः ॥
कण्डिका ॥ ६६ ॥
सू० १ ।—अथ क्रव्यादशमनेन सह आवसथ्याध्यानं व्याख्यास्यामः । ॰॰॰
दक्षिणतः पत्नी अधरारणिं गृह्णाति । उत्तरतो यजमान उत्तरारणिं । अरणिलक्षणे
अरणिरुक्ता । योऽश्वत्थ इति द्वाभ्यां यजमानं वाचयति । अर्चयित्वा देहाद्धूपं चन्द-
नेन समालभते । उभयोर्वाग्यतस्तावत्पूर्णाहुतिविसर्जनं । सू० १७ ।—अरणिलक्षणे
उक्तं मन्थनविधानं । सू० २०–२१ ।—उर्वश्यसीति मन्त्रेणोत्तरारणिमूलमधरार-
णिना संयोज्यं । पत्नी पश्चात्मुखी मन्थं धारयति पूर्वाभिमुखो यजमानो मन्थयति ।
सू० २२ ।—वैश्वानरमाह्वयति—
कण्डिका ॥ ७० ॥
सू० ८–९ । सत्यं बृहदिति नवभिः । शन्ति वेति दशम्या । उदायुषेति द्वाभ्यां ।
अग्ने गृहपत इति वैतानाग्निमुपतिष्ठते ।
कण्डिका ॥ ७१ ॥
सू० १ ।—क्रव्यादं विभजति । सू० ३ ।--नडोनलः । सू० ४ । अपावृत्येति
षड्भि ऋग्भिः क्रव्यादं गृहीत्वा एकाग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा दक्षिणस्यां दिशि निष्क्रम्य
ततो गृहद्वारे भूमौ निदधाति । सू० ८ ।--अन्येभ्यस्त्वो पुरुषेभ्य इति तिस्रः ॰॰॰
हिरण्यपाणिमिति तिसृभिः ॰॰॰ यथा शमयति तथा होतव्यं । भस्मनि होमः । सू०
९–११ ।--जीर्णपिटके क्रव्यादं भस्म कृत्वा शान्त्युदकेन सुशान्तं कृत्वा भूमि-
स्थानं कृत्वा दग्धं खात्वा पिटके प्रक्षिप्य ततः “परं मृत्यो” इत्यृचा पिटकं यजमान-
शिरसि ददाति । सू० १३–१५ ।—सीसं नदीफेनं लोहमृत्तिकां एतानि त्रीणि
द्रव्याणि यजमानहस्ताञ्जलौ दत्त्वा । सू० १६ ।—अस्मिन्वयमिति द्वे । सीसे
मृदमिति द्वे । ॰॰॰ उदकसहितेन सीसेन हस्तप्रक्षालनं करोति । ॰॰॰ सू० १८ ।—
प्राङ्मुखा आगच्छन्ति । सू० १९ । लोपयति । ॰॰॰ २० । द्वितीयया कूर्द्या पदानि
लोपयति सप्त नदी वा नावः । सू० २१ ।—प्राग्दक्षिणस्यां दिशि कूर्दीं प्रक्षिपति–
कण्डिका ॥ ७२ ॥
सू० १ ।—तस्मिन् अकर्णमश्मानमुदकमध्ये निदधाति—सू० ५ ।—
सर्वे शालायां प्रविशन्ति । केचिद् गृहद्वारे महाशान्ति चतुर्गणीमुच्चैरभिनिगदन्ति ।

सू० ७ ।—वृषभमनुमन्त्रयते अनड्वाहं वा...... । सू० १० । —शयने उपवि-
श्यानुमन्त्रयते । सू० ११ ।—त्रीणि दर्भपवित्राणि एकत्र बद्ध्वा पिञ्जुलीमुच्यते ।
केचिदेकं । सू० १२ ।—इमे जीवा अविधवा सुजामय आञ्जनेन सर्पिषेति पिञ्जुलीं
उदकघटोपरि भ्रामयित्वा यजमानादिपुरुषेभ्यः प्रयच्छति एकैकस्मै पुरुषाय त्रिस्वाच्छः ।
सू० १३-१४ ।—एतैर्मन्त्रैराज्यं जुहोति । सू० १६ ।—शर्करान् स्वयं छिन्दितान्
•••बद्ध्वा अग्नेरुपनिदधाति । सू० २० ।—यजमानोऽशित्वा•••दद्यात् । इति आव-
सथ्याधानं समाप्तम् । दक्षिणा । ॥ इति नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥
कण्डिका ॥ ७५ ॥
सू० १४ ।—अर्धर्चेनावगाह्य । सू० २५ ।—उशतीरिति सप्तभिर्ऋग्भिरुष्णो-
दकपात्रं सम्पात्य ।
[L11

लभेते । आह पैठीनसिश्लोकः । “आवपेत्सुरभि गन्धान् । क्षीरे सर्पिष्यथोदके । एत-
देवनमित्याहुः । औक्षं तु मधुना सह” । सू० ११ । वरः प्रजननदेशं स्पृशति । सू०
१२ ।—खट्वायां उत्थापयति । सू० १६ ।—यदि चतुर्थिकाकर्ममध्ये रजस्वला
वधूर्भवति तदेदं प्रायश्चित्तं । सू० २१ ।—कर्त्ता । सू० २५ ।—स्नानं सर्वे कुर्वन्ति ।
सू० ३० ।—पितृगृहे यदि रोदनं भवति तदा इदं प्रायश्चित्तं । सू० ३३ ।—आ-
वृताः प्राजापत्या इति शूद्रस्य विवाहे तूष्णीं सर्वं कार्यं । इति दशमोऽध्यायः ॥१०॥
कण्डिका ॥ ८० ॥
सू० १ ।—अथान्त्येष्टिपित्रुमेधं व्याख्यास्यामः । सू० २ ।—वृक्षवर्जिते
देशे दहनं कर्तव्यमिति ब्राह्मणोक्तं । आहिताग्नेरेकाग्नेश्चायं संस्कारः । सू०३ ।—
मुमूर्षन्तमग्निशालायां आवसथ्यशालायां वा शालातृणानि आस्तीर्य तेषूपरि दर्भै-
स्तृणाति । सू० ५ ।—अथ यदि काकपिपीलिकासर्पव्याघ्रशृङ्गी श्वापदादिषु दंष्ट्रादि-
दंशदोषात् म्रियते तदा इदं प्रायश्चित्तमुच्यते । “यत्ते कृष्णशकुनीत्यृचा तस्य
दष्टव्रणमग्निना दहति । सू० १० ।—ससगोत्रिणः स्पर्शं न कुर्वन्ति । सू०
१२ ।—अथ शान्त्युदकं करोतीति कर्त्ता न सकलप्रतीकत्रयेण ओषधित्रयेण च
मातृनामप्रतीकत्रयं शान्त्युदके आवपति । सू० १६ ।—स्रजोग्रिं हरन्ति । सू०
१९ ।—एकाग्नौ च उषाः कुर्वन्ति । सू० २३ ।-अथ देशान्तरमृते आहिताग्नेश्च
कर्म उच्यते । सू० २६ ।—दर्शपूर्णमासयोर्विधानमुच्यते । सू० २८ ।—तिल्पि-
ञ्जानां इध्माग्रहणं । सू० ३० ।—देशान्तरमृतस्य दर्भाज्याग्निहोत्रं वा समा-
रोपणं समाप्तम् । सू० ३१ ।—अथ प्रकृतमुच्यते उत्थापनं । सू० ३४ ।—
वृषभौ अभिमन्त्र्य शकटे युनक्ति अन्यः शयने पुरुषान् वा । सू० ३५ ।—अति-
द्रवेत्यष्टौ ऋचो हरिणीत्युच्यते । दहनदेशे नीयमानं हरिणीभिरभिमन्त्रयते । सू०
३६ ।—कर्त्ता अग्नयः प्रेतस्याग्रे कृत्वाभिमन्त्रयते । सू० ४८ ।—वेदयष्टिं प्रेतह-
स्ताद् गृह्णाति पुत्रः ॥४९॥धनुर्हस्तादिति क्षत्रियहस्तात् । सू० ५०।—अष्टां हस्ता-
दितिमन्त्रविकारं कृत्वा । सू० ५३ ।—केचित्प्रतिदिशं शिरः कुर्वन्ति । सू० ५५ ।
आचार्योऽनुमन्त्रयते ।
कण्डिका ॥ ८१ ॥
सू० २१ ।—गां निर्रृतिदेशे जघनप्रदेशे लकुटेन घातयित्वा । हन्यमानां
गामुषवेश्य । सू० ४५ ।—उपतिष्ठते । सू० ४८ ।—समाप्तं दहनकर्म ।—
कण्डिका ॥ ८२ ॥
अथ प्रथमे दिवसे पुत्रगोत्रिणां शान्तिरुच्यते । सू० ५ ।—सर्वे बान्धवाः ।

५४ अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रस्य—
सू० ९।—एकविंशति दर्भपिञ्जूलीर्नद्यां ह्रदे वा आवपति। सू० १७।—यवानाल-
भते। सू० १९।—अप नः शोशुचदिति सूक्ताभ्यां शाम्याकीः समिध आद-
धाति। सू० २०।—बान्धवाः। सू० २१।—अथ द्वितीयेऽहनि कर्मोच्यते।
दिवो नभ इत्यृचाग्निं प्रज्वाल्य स्थालीपाकं सकृत्सर्वहुतं करोति। सू० २४।—
समाप्तं द्वयहकर्म। सू० २५।—तृतीये नास्ति कर्म। चतुर्थेऽहनि कर्मोच्यते...।
शुक्तिकं-शुक्तिकं। सू० २९।—ततः संचयनं करोति। सू० ३३।—समाप्तं
संचयनं चतुर्थेऽहनि केचिद्यवोयः प्रथमानि कर्माणि कुर्वन्ति। तथा च माहकिः—
कण्डिका ॥ ८३ ॥
अथ पितृमेध उच्यते। संवत्सरे कुर्यादिति श्रुतिः। अथवा संवत्सरमध्ये।
सू० ३।—शतच्छिद्रं सहस्रच्छिद्रं द्वितीयं मृन्मये द्वे कुर्यात्। सू० ४।—द्वे जीर्ण-
वाससी नीललोहितसूत्रे प्रसिद्धे प्रसव्यां रज्जुं। इति पितृनिधानसंभाराः। सू०
५।—अथ पितृनिधानकाल उच्यते। सू० ९।—अथावसानमस्थिगृहमुच्यते
तत्स्थानमुच्यते। सू० १३।—अथ चतुर्दश्यां इदं कर्म। सू० १७।—संप्रोक्ष-
ण्यौ। सू० २१।—अस्थिनाशे प्रायश्चित्तकर्मोच्यते। अस्थिनाशे तद्देशात्पां-
सन्गृहीत्वावसानं समोप्य तत उत्थापयति। सू० ३४।—अथवा त्रीणि शतानि
षष्टिश्च पलाशत्स्रहप्रान्तैः पुरुषं कल्पयित्वा तत उत्थापनीभिरुत्थाप्य हरिणीभिर्ह-
रेयुः। शरीरनाशे दग्धे वैतत्प्रायश्चित्तं भवति। सू० २५।—मण्डपः...तस्योत्तर-
द्वारं दक्षिणद्वारं कुर्यात्। सू० २७।—अस्थीनि मण्डपे प्रवेशयति।—
कण्डिका ॥ ८४ ॥
सू०। ६।—सयवस्य चरोः सर्वे स्वगोत्रजा भोजनं कुर्वन्ति। सू० ८। अथ
प्रैषं ददाति गोत्रिणां। वीणां वादयेत्। वाद्यानि वादयेत्। सू० १३-१४—अथा-
मावस्यायाः प्रभाते कर्मोच्यते। तान्यस्थीनि मण्डपादुत्थाप्य हरिणीभिर्हरेयुः।
ततः पादे निधाय। अथ विधानमुच्यते। पश्चात् पूर्वकृतेभ्यः पितृभ्यः। सू० १५।—
प्राग्दक्षिणां दिशमभिमुखमारभ्याणि उत्तरस्यां दिशि समाप्यन्ते—
कण्डिका ॥ ८५ ॥
सू० १।—अथ प्रमाणमुच्यते। सू० ४।—एवं विधं मण्डपं मिमीते। सू०
८।—अयुग्मानि कुर्यात्। परिमण्डलानि वर्तुंलानि। चतुरस्राणि वाश्मशानि
कार्याणि विकल्पेन शौनकिनां। सू० २०।—जीर्णवस्त्रगास्तृणाति। सू० २२।
जीर्णवस्त्रं स्तृणाति ततो द्वितीयं परिचैलवस्त्रं। सू० २३।—तत्रैव बर्हिद्वारंयित्वा
अग्नेः कर्म भविष्यति। तेन वस्त्रेण उक्तो होमः स्तरणं च। सू० २४।—सर्वाण्य-
स्थीनि तस्मिन् गर्ते निवपति। सू० २५।—कुले ज्येष्ठो अस्थीनि यथापरु...।

संक्षिप्तटीकासङ्ग्रहः । ५५
सू० २७ ।--“यास्ते धाना”--इति द्वे धाना धेनुरित्येका एतास्ते असौ धेनव इत्येका
यास्ते धान्य अस्तिवत्येका एतामिस्तलमिश्रधानाः···अस्थिषूपरि आदधाति···।
कण्डिका ॥ ८६ ॥
सू० १ ।—तान्यस्थीनि गर्तस्थितानि । सू० २ ।-द्वौ चरू···अष्टौ चरवः प्रति-
दिशं दधाति । सू० ४ ।—एकं मध्ये निधाय ततोऽभिमन्त्रयते प्रतिमन्त्रं क्षीरादि-
पूर्णा मन्त्रोक्ता अपूपाः पिधानाः सर्वे कर्तव्याः प्रसव्या दातव्याः । सू० ५ ।--
अस्थीनि । सू० ६ ।-मध्यमपलाशपत्रैः शतच्छिद्रसहस्रच्छिद्रादि चरवश्च । सर्वं
आच्छादयन्ति ॥ १०॥ शिलाभिर्विषमाभिरिष्टकाभिर्वा प्रसन्यं चिन्वन्ति ।
श्मशानं । सू० १४ ।—शरस्तम्बस्य अन्तर्हितमघमिति मंत्रेण कटिकामभिमन्त्र्य
ग्रामश्मशानमन्तर्धानं करोति । सू०१५ । —अष्टाङ्गुलां कटिकां प्रसव्यं कुशेन त्रिः
परिविच्य आमथिरत्वा सिञ्चति पश्चिमायां दिशि स्फाटयन्ति । सू० १६ ।—समेत
विश्व इत्यनया ऋचा सर्वे बान्धवाः परिषिञ्चन्ति ध्रुवनाभ्युपयच्छन्ते । त्रिः प्रसव्यं
परिकीर्णकेश्यः परियन्ति दक्षिणानूरुनाघ्नाना इति ध्रुवनानि । सू० १७ ।···इन्द्र-
क्रतुमित्यन्तं । एतैः पश्चात्स्थिता उपतिष्ठन्ते कर्ता गोत्रिणश्च । सू० १८ । —समाप्तं
श्मशाने चित्तस्य कर्म । सू० १९ ।-शुभकर्म । सीसे मृड्ढवमित्यादि क्रव्याच्छम-
नेन व्याख्यातं । सू० २२ ।--पदानि लोपयति । सू० २४ । —ससशर्करं पाणिष्वा-
वपते इत्यादि···तासां धूमं भक्षयन्ति इत्येवमन्तं सर्वं कुर्वन्ति गोत्रिणः । सू० २९।
वैवस्वतं स्थालीपाकं श्रपयित्वा इत्यादि यमव्रतान्तं सर्वं भवति ॥
कण्डिका ॥ ८७ ॥
सू० ८ । त्रीनन्धो मुष्टीन्निवंपति···। सू० १४ । तियंगङ्गुलिं--। सू० १५ ।-
अवागङ्गुलिं । सू० २७ ।--एताभिर्बर्हिस्तृणाति बर्हिषि आयवनं करोति । सू०
२८ ।-आ यत पितर इत्यृचा आच्य जान्वित्यृचा संविशन्त्वित्यृचा एतैस्तिलान्विकीर्य ।
कण्डिका ॥ ८८ ॥
सू० १ ।—चरुमभिघारयति । सू० ६ ।--संबर्हिरक्तमिति सद्भांस्तण्डु-
लाञ्जुहोति । ततः पर्युक्षणं । सू० १४ ।--पिञ्जूलीघृताक्ताः पिण्डेषु निदधाति ।
सू० १८ ।—अत्र पितर इति प्रतिपिण्डं जपति । सू० २० ।—त्रींस्त्रीन्प्राणाया-
मान् कुर्यात् । सू० २१ ।—पिण्डेषूपतिष्ठन्ते । सू० २९ ।—यन्न इदमिति मनो
न्वा व्हामहेति सूक्तं हृदये अन्वालभ्य जपेत् ।
कण्डिका ॥ ८९ ॥
सू० १६ । —गृह्येप्पनाहिताग्नेर्होमः । सू० १४ । —इदं मे कृतमस्तीति
मंत्रेणाग्निमुपतिष्ठते यस्मात्कोशादिति । इति पिण्डपितृयज्ञः समाप्तः ॥ ११ ॥
॥ इति एकादशोऽध्यायः ॥

५६ अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रस्य—
कण्डिका ॥ ९० ॥
सू० १ ।—अथ मधुपर्को उच्यते । आचार्ये गृहमागते इदं कर्म करोति । सू०
९ ।—सूक्तं जपित्वा पुनराचार्य उदकमभिमंत्रयते ।
कण्डिका ॥ ९२ ॥
सू० १४ ।—आचार्यो ब्रूते तृणानि गौरस्त्विति । तृणानि ददाति गवे ।
सू० २५ ।--भूयसो भूयस्मेति मंत्रेण ॥— ॥ इति द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥
कण्डिका ॥ ९३ ॥
अद्भुतकर्मपरिभाषा उच्यन्ते । ⸱⸱⸱लोकविरुद्धं दृश्यते यत्तदद्भुतमित्युच्यते ।
अद्भुतशान्तियंत्र न क्रियते तत्र दोषो भवति । अद्भुतं यत्र भवति तत्पराभवति
विनश्यति । विनाशार्थे अद्भुतं देवाः सृजन्ति । सू० ९ ।--श्वौषस्थामनुदित्यां ⸱⸱
उषामनुदित्यां । सू० १० ।--दारुणसंवत्सरे दुर्भिक्षे मारके वा । सू० १३ ।--
देवतेषु⸱⸱⸱सू० २१। —धेनुर्धेनुं धयत्यां । सू०२२।—आकाशफेनं पिबति । सू० २६।—
अनाज्ञातमद्भुतं दृश्यते । यदद्भुतेन पठितं तदनाज्ञातमद्भुतमथवालौकिकं जुगु-
प्सितं वा अदृष्टं वा । सू० ३२ ।--यूपो । सू० ३४ ।—धूमकेतुः सप्तऋषीन् ।
सू० ३६ ।-मांसमुखो । सू० ३७ ।-अनग्नावभासे । सू० ३८ ।-श्वसति । सू०
४० ।-ग्रास्योऽग्निः । सू० ४२ ।-कुम्भोद्धाने—
कण्डिका ॥ ९४—१२० ॥
१०० क०-सू० ३ ।-शकधूममिति सूक्तेनाज्यं जुहुयात् । विषासहिमित्यनु-
वाकेन । रोहितैरुपतिष्ठते । १०३--अववर्षणे ग्रहनक्षत्राणां समापेक्षे⸱⸱⸱शान्तिः ।
१०४-सू० २ ।-या असुरा इति द्वाभ्यां ।-१०५-या असुरा ।-१०६ ।—सीता-
मध्ये लाङ्गलसंसर्गे पुच्छसंसर्गे च ।-११५।-सू० १ ।-पुरुषो वा आकाशफेनं
भक्षयति ।-११६ । सू० ३-४ ।-पिपीलिकायां शान्तिः समाप्ता । अथ पिपीलि-
काभिचार उच्यते-११८ ।-अथ मधुजालके गृहे लग्ने शान्तिरुच्यन्ते-११९। अथ
सर्वाद्भुतेषु शान्तिरुच्यते । भार्गव्याणि । गार्ग्याणि । बार्हस्पत्याद्भुतानि । महा-
ऽद्भुतानि औशनसाद्भुतानि । यद् ग्रंथे न पठ्यते तत्सर्वमनाज्ञातमित्युच्यते ।
यदपि परिशिष्टेषु पठ्यते । इतिहासपुराणज्योतिःशास्त्रे अश्ववैद्यके नरवैद्यकेषु पठि-
तेषु अद्भुतेषु सर्वाद्भुतेषु एषा शान्तिः । अथवा महाशान्तिरमृता घृतकम्बलकोटि-
होम सर्वाद्भुतेषु कौशिकअपठितेषु एषा शान्तिः । महाशान्तिर्वा विकल्पात् इति
भाष्यकारः । इति त्रयोदशोऽध्यायश्चतुर्दशश्च ॥ १३ ॥ १४ ॥

।
शुद्धिपत्रम् ॥
—❀—
पृष्ठ पंक्ति अशुद्ध शुद्ध
१७ ५ सूर्योदयन्तः सूर्योदयतः
,, १२ हाम होम
१९ १० शमा शमी
,, १२ यजकर्ताक यज्ञ कर्त्ता को
,, १३ कम कर्म
,, १५ प्रयाग प्रयोग
२० ३ प्रमन्दा प्रमन्दो
,, ६ तल तिल
,, ६ प्रिङ्ग प्रियङ्गु
२१ ७ वनस्पतानिति वनस्पतीनिति
,, १९ श्रोत्रियाय श्रोत्राय
२२ ७ जिह्वा जिह्वां
,, १८ अथव अथर्व
२३ २७ आग्रयण आग्रहायण
२५ १६ मथ्न मन्थ
२६ ११ लोभानि लोमानि
,, १३ ॥ ६२ ॥ ॥ २ ॥
२७ ९ ॥ ६ ॥ ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५ ॥ ६ ॥
,, १० लोमणि लोममणि
,, १३ अङ्गल अङ्गुल
,, १७ किलासमये किलासमजे
२८ ६ समिंध समिध
३१ २१ अङ्गर भङ्गार
३५ १ भूतो भृतो

( २ )
पृष्ठ पंक्ति अशुद्ध शुद्ध
४९ १७ अभिमंन्त्रण अभिमंत्रण
५१ ४ निवति निर्वपति
५५ २८ बहुमूल बहुमूत्र
५६ १३ मूस्त ' मूस
५६ १७ अग्निमंत्रण अभिमंत्रण
,, २४ उपर ऊपर
५७ ४ भूमि भूमिं
५८ १७ अवसेचत अवसेचन
,, ,, जलोदरक जलोदरके
५९ ११ हाथ धनुष को हाथ में धनुष को लेकर
६३ २० ओलनी ओलती
६९ १४ विल्लिगी विलिगी
७० २१ शीर शीभ
७५ २३ सिंचन कर सिञ्चन करे
८० १६ तेहतीसवी तेतीसवीं
८४ २९ पैहाने पैताने
८६ २७ ॥ ७ ॥ ॥ १७ ॥
,, २९ ॥ ११ ॥ ॥ १८ ॥
९१ १५ अकवीन अकवन
९६ १६ सत सूत
९७ २२ पिवे पीवे
१०९ ५ बभूथ बभूव
१११ ५ मन्याशायां मन्याशालायां
११२ २३ पांशों पाशों
१२८ १० गडूजी गुडूची
१२९ २६ ही हो
१३५ १४ माता और पिता माता माता और पिता
१५० १५ भूमिका भूमिको
१५६ १७ दाता देवे देवे
१६२ १० सच सबको

( ३ )
पृष्ठ पंक्ति अशुद्ध शुद्ध
१६२ ११
,, १२
,, १३
,, १४
,, १५ } सब सबको
,, १६
,, १७
,, १८
१६४ २४ सदसठ सरसठ
१६५ १९ थजमा को यजमान से
१५१ २४ रवि रवीँ
,, २७ रवि रवीँ
१७४ १८ पुतावे न बुझावे
१८३ १८ कमर इजर कमर में इजार
१९० २३ हय यह
२०७ १७ कह कहे
२०९ १८ नावे नाव को घरे
२१८ २४ भो भोः
२३१ २६ चारवी चौथी
२३४ २३ आठहवी आठवीं
२४३ २३ वन के आध टीका संग्रह शुद्धा शुद्धि वन के आधे
९ ८ मध्यमधर मध्यमा धर
२४ २७ अमिमृ अभिमृ
२५ २५ काराणि द्वाराणि
२५ ३० मृगारव मृगाखर
३० १६ तदक्षन् तद्वदत्
३० २२ चिन्याद्या चित्याद्या
३१ २३ वा प्रताप वा प्रतापयति
३१ २८ यांखे यां त्वे
३१ २९ न शिक्षस्य शिक्षस्य

विज्ञापन ।
प्रत्येक बड़े २ रोगों, भूत, प्रेतादिक उपद्रवों, जादू टोनादिको दूर करना,
इनकी अचूक दवा, वेदोक्त यन्त्र, आभिमंत्रित बूटियों द्वारा रोगों
को दूर करना, युद्ध, मोकदमा, की जीत होगी। इत्यादि ।
१ मृतवत्सा रोग—गर्भ या जन्मते
ही या छोटे या स्याने होने
पर बच्चे मर जाया करते ।
२ वन्ध्या —अनेक प्रकार की
होती है। इनको नहीं जानने
से लोग प्रारब्ध पर तकिया करके
निरुपाय हो बैठ जाते हैं।
३ सन्तान न होना, जन्म भर दुःखी
रहना—प्रेतादि के आवेश से,
डाइन के करतूत से, शाप से, पूर्व-
जन्म कृत पाप से, तथा अन्यान्य
अज्ञात कारणों से, ऐसा होता है।
४ सूतिका को—बच्चा होते समय
ऐसी पीड़ा होने लगती जो ३-४
दिन तक उसकी मरण की दशा
हो जाती या तो मरजाया करती
या उसका डाक्टर द्वारा औपरे-
शन होता है, ऐसी स्त्री ३ प्रकार
की होती है। विकृतगर्भा, (टेढ़ा
मेढ़ा, उलटा) मूढ़गर्भा (पता
नहीं लगता कि क्या कारण
है) और मृतगर्भा (पेट ही में
बच्चा मरजाता) में बहुत ख़र्च
करने पर अत्यल्पसंख्यकों की
जान बच जाती है। अधिकांश
की मृत्यु ही हो जाती है।
५ प्रेत, भूत, पिशाच, व चूडैल, यक्ष (जिन्न)
अप्सरा (परी) आदि के आवेश से प्रायः
स्त्रियां बालक और छोटे बच्चे तथा कतिपय
पुरुष भी दुःखी होते हैं।
६ भूतादि आविष्ट व्यक्ति रोगयुक्त होने पर,
रोगों की दवा करते करते, आविष्ट रोगी
मरजाते परन्तु केवल दवा से रोगी अच्छे
नहीं हो पाते) जब तक भूतादि को यन्त्रादि
अलौकिक शक्ति से काम न लिया जाय ।
७ बहुत सी स्त्रियाँ, पुरुष, बालक, आदि
प्रयोग से वशी करण, पागलपन, उच्चाटन,
मारण, मोहन आदि का प्रयोग करने पर
लोग बेकार हो जाते हैं।
८ जिन्न, परी, जबरदस्त प्रेत, विनायक जो
मामूली मन्त्र प्रयोक्ता से नहीं हटते, मकान,
पाखाना, स्कूल, आदि में भी बदमाश प्रेत
लोगोंको कष्ट पहुँचाते हैं।
बहुत से नये मकान बनवा कर लोग
उनमें रह नहीं पाते—रहने से आ जन्म
दुःखी या बहुत से मरने लगते हैं।

( २ )
कतिपय रोगों का नाम—कोष्ठबद्ध ( कब्ज ), अतीसार ( बहुत दस्त होना
या आंव ), पाण्डु ( कामला ), तक्षण ( कठिन ज्वर ), काश, पामन् ( चर्मरोग,
खुजली ), बलास ( क्षयरोग, थैसिस ) कुष्ठ व्याधि, रक्त स्राव ( खून बहना )
प्रस्त्राव बन्द ( पेशाबबन्द), वक्षःपीड़ा, क्षेत्रिय रोग ( Hiriditary diseases )
गठिया ( पक्षाघात ) कृमिरोग ( मनुष्य का ), कृमिरोग ( पशुका ) ।
नष्टवीर्य, विष, सर्पविष, क्षत ( जखम ) नेत्र की बीमारी, बालों का उड़-
जाना, शोथ, गण्डमाला, शूल रोग, यक्ष्मा ( तपेदिक ), पागलपन, धातुक्षीणता,
वातव्याधि। इत्यादि अनेक रोग जिनका इलाज करने पर भी भला नहीं होता हो।
पाञ्चभौतिक शरीर या स्थूल शरीर, लिङ्गशरीर और कारण शरीर—ये तीन
शरीर होते हैं । आयुर्वेद, एलो पैथिक, होमिओपैथिक आदि का जो इलाज या दवा
करायी जाती है वह केवल भौतिक वा स्थूल शरीर का ही इलाज होता है । यह
बात जानने की है जो रोग तीन प्रकार से अच्छा किया जाता है । दवा देकर
( खिलाकर, सूंघाकर, लगाकर, सूई देकर, घाव को चीर कर, मलहमादि से )
यह तो हुआ एक प्रकार । दूसरा प्रकार मन्त्रों से झाड़ कर, तीसरा यन्त्र वा एक
जड़ी के उपयोग से पहिले प्रकार से जो इलाज होता है वह कम सफल होता-प्रत्युत
अनाड़ी वैद्य, डाक्टर से काम पड़ा तो मुक्ति हो जाती है या शरीर बेकार हो जाता,
हमारे आर्य्य पूज्य महर्षियों ने अथर्ववेदादि द्वारा प्रत्येक रोगों को मन्त्रों से यन्त्रों द्वारा
और केवल एक २ जड़ी के उपयोग से छुड़ाने का उपाय बतलाया है आज मुझे ८१
वर्ष की उमर हुई एक समय मुझको चित्रकूट जाने का संयोग हुआ । और वहां
एक मुझे सिद्ध साधु का दर्शन हुआ जो वेद का भी ज्ञाता थे इन से १ सप्ताह संग
हुआ इनके द्वारा हमको हिन्दू धर्म, मन्त्र, तन्त्र, यन्त्रादि का रहस्य मालूम हुआ ।
इन्हीं कारणों से हमने अपने अन्तिम जीवन में जनता की सेवा करने के विचार से
यह विज्ञापन दिया है कि सर्व साधारण इस कार्यालय से पत्र व्यवहार कर इन
अलौकिक शक्ति निहित यन्त्र, मन्त्र, जड़ियों से फायदा उठावें । केवल एक जड़ी
का दाम एवं इसके काम बताते हैं । स्त्रियों को बच्चा जनने समय जो असह्य कष्ट
होता है प्रत्युत बहुतों को मृत्यु तक हो जाया करती । चाहे जिस प्रकार का कष्ट
हो—इस जड़ी से प्रसव दुःख न होकर बच्चा मरा या जिन्दा अवश्य वेदना रहित
दश मिनट के भीतर गर्भ से निकल बाहर हो जावेगा । जड़ी का दाम २॥) डाक
व्यय सहित । इसको पत्थर पर घस कर सूतिका स्त्री अपने दोनों हाथों में लगा
कर ५ मिनट तक एक दृष्टि से देखेगी इतने ही में बच्चा सुख पूर्वक बाहर आयेगा ।
स्मरण रहे कि घड़ी में ५ मिनट से अधिक समय न हो, अन्यथा स्त्री का आन्त्र सहित
बाहर हो जावेगा और-यह जड़ी उपविष है इसलिये शीघ्र ही हाथों को साबुन आदि

( ३ )
से भलीभांति साफ कर लेना चाहिये-दाम २॥) रु० है। इसमें ५ सूतिका का काम
चलेगा और किसी पुरुष के धातु क्षीणता चाहे असाध्य हो, उसका यन्त्र, दवा,
तरकीब दाम ५) और थैसिस-जो १ सालके भीतर का हो । यन्त्र, दवा, तरकीब
१०) । बाकी रोगों का हाल लिखकर जवाबी टिकट या पोस्टकार्ड भेजना । पत्र
लिखते समय रोगी या दुःखी व्यक्ति स्त्री हो या पुरुष उसको उमर, जाति, शरीर
का रंग, स्वभाव हो सके तो उसका फोटो एवं पत्र को उसके दहीने ( पुरुष ) या
बायें हाथ (यदि स्त्री हो) से स्पर्श करा कर भेजना चाहिये । रोगी किस धर्म
को मानने वाला है, मांस खानेवाला है या निरामिष, ईश्वर में उसे विश्वास
है या नास्तिक है। इत्यादि बातें लिखनी चाहिये । लिफाफा के भीतर तीन
पैसे या डेढ़ आने का टिकट जवाब के लिये -)॥ पैसे का टिकट यों ≡)॥ का
टिकट अवश्य भेजना चाहिये । पत्र हिन्दी, संस्कृत या अंग्रेजी में होना चाहिये ।
एवं अपना पता पूरा देना चाहिये ।

ठाकुर गणेशदत्त सिंह,
शास्त्रप्रकाशभवन, मधुरापुर,
डाक, बिद्दूपुर बाज़ार ।
जि. मुज़फ्फरपुर, ( बिहार ) ।

PRESIDENT’S
SECRETARIAT
LIBRARY

विक्रेय पुस्तकों की सूची ।
१—न्यायदर्शन वात्स्यायनभाष्य और भाषानुवाद ३।।)
२—गोभिल गृह्यसूत्र सटीक सानुवाद ... २॥)
३—द्राह्यायण गृह्यसूत्र सटीक सानुवाद ... २।।)
४—खादिर गृह्यसूत्र सटीक सानुवाद ... २।।)
५—वाराह गृह्यसूत्र सानुवाद ... ... १।।)
६—क्षत्रियवंश भास्कर ... ... -)
७—क्षत्रियधर्म दिवाकर ... ... =)
८—तम्बाकू बीड़ी निषेध ... ... )
नीचे लिखे ग्रन्थ सटीक सानुवाद छप रहे हैं —
१—आश्वलायन गृह्यसूत्र सटीक सानुवाद ... ४)
२—पारस्कर गृह्यसूत्र सभाष्य, शौचसूत्र, स्नानसूत्रादि
सहित सानुवाद ... ... ५)
३—मानव गृह्यसूत्र सटीक सानुवाद ... ५)
४—आपस्तम्ब गृह्यसूत्र सानुवाद ... ... ५)
५—ऋग्वेदीय शांख्यायन गृह्यसूत्र सानुवाद ... ३)
६—बौधायन गृह्यसूत्र सानुवाद ... ... ५)
७—वैखानस गृह्यसूत्र सानुवाद ... ... ३)
८—भरद्वाज गृह्यसूत्र सानुवाद ... ... ९)
९—हिरण्य केशीयगृह्यसूत्र सटीक सानुवाद ... १२)
१०—जैमिनीय गृह्यसूत्र सटीक सानुवाद ... ५)
११—काठकगृह्यसूत्र सटीक सानुवाद ... ६)
ज्योतिष के अपूर्व ग्रन्थ दोबारे छप रहे हैं ।
१—सूर्यसिद्धान्त, तत्त्वविवेककार पं० कमलाकरकृत् सौरभाष्य
और बृहद् भूमिका सहित सानुवाद ... ६)
२—आर्यभटीय तीन टीकाओं सहित भाषानुवाद . ५)
अन्यान्य ग्रन्थों का अनुवाद हो रहा है ।
भवदीय—
ठा० उदयनारायण सिंह ।