कौशिक गृह्यसूत्रम् (अथर्ववेद शौनक शाखा - संक्षिप्त टीका एवं पं. उदयनारायण सिंह हिन्दी अनुवाद)
Kausika Grihyasutram of Atharvaveda with Hindi Translation
by महर्षि कौशिक (अनुवादक: पण्डित उदयनारायण सिंह)
About this granth
The Kaushika Sutra (कौशिक गृह्यसूत्रम्) is the domestic ritual manual of the Atharvaveda in the Shaunaka tradition. Besides the usual life-cycle rites and household offerings, it prescribes the use of Atharvan hymns for healing, averting harm, prosperity, building a house, rites concerning women and expiation of evil omens, which makes it a rich source for daily life, medicine and belief in the Vedic period.
This edition gives the sutras with the brief Sanskrit commentary of Darila and Keshava and a Hindi translation by Thakur Udaynarayan Singh, translator also of the Sarvadarshanasangraha and Surya Siddhanta. He published it from his Shastraprakash Bhavan at Mathurapur, Muzaffarpur (Bihar), and it was printed at the Jyotish Prakash Press, Benares. The dedication says the edition first printed in America was brought out in India with Hindi through the support of Babu Umashankar of Muzaffarpur.
A detailed Hindi table lists the rites section by section, from rites for intelligence and preparing consecrated water to house-building, pumsavana, a child's teething, and remedies for portents such as eclipses, famine and cholera.
... L20:मरणामरणं । L23:मित्रा मित्रसंयोगात् । L25:दुर्भगावा । गृहं ग्रामादि, भविष्यति न वा । आधानं भवेन्नवेति । इत्यादि मनसा`
Everything looks extremely accurate and faithful to the source image.२८ अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रस्य—
पुरुषं दृष्ट्वाश्मानमभिमन्त्र्य हस्तेन गृह्णाति ॥ सू० २९ ॥ अश्मानं भूमौ निदधाति ।
सू० ३१ । —मन्युमतः पुरुषस्य छायायां धनुरभिमन्त्र्य सज्जं करोति । सू० ३२—
अथ सर्वविषये मन्युविनाशकान्युच्यन्ते । दर्भमूलमोषधिवत् खात्वा सम्पात्याभि-
मन्त्र्य बध्नाति मन्युके । सू० ३३ । —अवीरजननमुच्यते अपुत्रजननमित्यर्थः ।
अग्रे जातानित्यृचा अश्वतरीमूत्रेण पाषाणं निघृष्य ततोऽभिमन्त्र्य भक्तेन सह
ददाति ।...अलंकारं समालभते । विद्वेषाणं परस्य । अथ वन्ध्याकरणमुच्यते ।
“प्रान्
संक्षिप्तटीकासङ्ग्रहः । २९
~ ~ ~ ~ ~
पूर्वेद्युर्वेदिं कृत्वा अभिमंत्र्य द्वितीयेऽहनि समविषमेण भावेन सिद्धिः । सू० ३ ।—
पञ्चग्रन्थिवेणुदण्डमभिमंत्र्य आयाच्यं समे धारयति । अभीष्टदिशि पतनेनार्थसिद्धिः ।
इषुं सन्धायैाभिमन्त्र्यायाचेत् । चिन्तितं प्रक्षेपेणार्थं । कुम्भे उदकपूर्णं दुग्धं
प्रक्षिप्यायाचेत् । जनाधिकेनार्थसिद्धिः यथा चिन्तितं तथा सिद्धिः कमण्डलुमुदक-
पूर्णं दुग्धमाक्षिप्याभिमंत्र्यायाचेत् । जनाधिकेनार्थसिद्धिः । दर्भस्तम्बमभिमन्त्या-
याचेत् । काम्पीलशाखां मूर्ध्नि धारयित्वाभिमन्त्र्यायाचेत् । इष्टदिक्पतनेनार्थः ।
युगमभिमंत्र्यायाचेत् । ******धान्यमभिमंत्र्यायाचेदग्नौ प्रक्षिपेत् प्रदक्षिणज्वलनेनार्थः।
हस्तयोरङ्गुलिद्वयमभिमन्त्यायाचेत् । अज्ञातस्य "वेनस्तदि"ति सूक्तेन एकविंशत्या
शर्करया अभिमन्त्र्यायाचेत् धनेनार्थः समविषमभावेन यथावतार्थः । सू० ४।—अथ
नष्टद्रव्यपरीक्षणे क्रियमाणे इदं कर्म । "वेनस्तदि"ति सूक्तेन । सू० ६ । वेन-
स्तदिति सूक्तेनाहतेन वस्त्रेण वेष्टितं हलं सम्पात्याभिमन्त्र्य येन हरेतां ततो नष्टः ।
अक्षाः कुम्भवत्कृत्वा सम्पात्य येन हरेतां ततो नष्टः । समाप्तं नष्टद्रव्यपरीक्षणे विज्ञानम् ।
सू० ७ ।—अथ कुमारीविज्ञानमुच्यते । वेनस्तदिति सूक्तेन । सू० ११ ।—“वेन-
स्त”दिति सूक्तेन कुमारीमुदकाञ्जलिं पूरयित्वाभिमन्त्र्य । सू० १२ । समाप्तं कुमारी-
विवाहकाले विज्ञानम् ।
कण्डिका ॥ ३८ ॥
अथ नैमित्तिकान्युच्यन्ते । सू० १ ।—दुर्दिनविनाशकर्मणां विधिं वक्ष्यामः ।
दुर्दिनमभिमुखमुपतिष्ठते सर्वत्र दुर्दिनविनाशकानि । सू० २ ।—प्रत्यृचमुदकं
प्रक्षिपति । सू० ३ ।—खड्गं गृहीत्वोपतिष्ठते अभिमुखः । उल्मुकं गृहीत्वोपतिष्ठते
सूर्यस्याभिमुखः । लकुटं गृहीत्वोपतिष्ठते । सू० ४ ।—उन्मृजानो अर्कमुखो भूत्वो-
पतिष्ठते । सू० ६ ।— पटेरकसमिध अर्कसमिध आदधाति स्थण्डिले । सू० ७ ।—
खदां खात्वा खदां त्रिःपरिक्रम्यार्कैर्निर्लुञ्चितं कृत्वा खदायां प्रक्षिपति सूक्तान्ते । ततः
पांसुना खदां पूरयति । वृष्टिनिवारणं समाप्तं । सू० ८ ।—अशनिनिवारणं कर्म
व्याख्यास्यामः । अशन्यभिमुखमुपतिष्ठते । सू० ९।—एतत्कर्मक्षेत्रे । अशनिनिवारणं ।
अतिवृष्टिरनावृष्टिः शलभा मूषकाः शुकाः ।
स्वचक्रं परचक्रं वा सप्तैता ईतयः स्मृताः ॥
सू० ११ । —अवदीर्यमाणे ग्रामे वावसाने वाग्निशरणे वा सभायां वा गृहे वा
प्राकारे वा रक्षार्थं कर्म वक्ष्यामः । सू० १२ ।—पत्तने रक्षार्थान्युच्यन्ते । सू०१३-
१६ ।—दृंहणानि । दृंतिकर्माणि दृढीकर्माणि वा । समाप्तानि दृढकर्माणि ।...
गृहपत्तने ग्रामपत्तने कार्यदृढकरणे अवहरणरक्षार्थं । सू० १७ ।—विवादे जयकर्मणां
विधिं व्याख्यास्यामः । ज्येष्ठीमधुमभिमन्त्र्य भक्षयति । ततः सभां प्रविशति अपराजित-
३० अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रस्य-
देशात् । परिषज्जयकर्म सभाजयकर्म समाप्तं । सू०१८ । —विवादे जयकर्माण्युच्यन्ते ।
पाठामूलं मुखे प्रक्षिप्य तदनन्तरमपराजितादेशादागच्छति । सू० १९ । —पाठामूलं
मुखे प्रक्षिप्यान्वाह । सू० २० । —पाठामूलं बध्नाति । सू० २१ । पाठापुष्पमाला-
मभिमन्त्र्य शिरसि धारयति । पाठापालाशी सप्तपालाशी सप्तपर्णी मालामभिमन्त्र्य
धारयति । सू० २२ । —वृष्टिनिवारणं भक्षभोजने कर्म उच्यते । भक्तमभिमन्त्र्य
भक्तं शाकादि । ततो भुञ्जीत । वृष्टिनिवारणं समाप्तं । सू० २३ । —ब्रह्मजज्ञानमिति
सूक्तेन प्रथमेन काण्डादिना सूक्तेन वेदं वा अनुवाकं वा सूक्तं वा कल्पं वा ब्राह्मणं वा
अध्ययनं कर्तुमिच्छति तदा तदा सूक्तं जपित्वा ततोऽध्ययनं कुर्यात् । कलहशमनं
समाप्तं । सू० २४ । —ब्र
अरण्ये गच्छन्ति । सू० २७ ।—वास्तोष्पत्यादयश्चत्वारोगणा उच्चैः पठन्ति ।
सू० २८ ।—कर्त्ता अभिचारकृतपुरुषस्य शान्त्युदकेन मर्माणि संप्रोक्षते । गार्हपत्य-
सभाआमपात्रकूपकुकुट इत्यादीनि मर्माणि संप्रोक्षति । सू० २९ ।—कृत्यास्थानं
कृष्णवृषभहलेन कर्षति ।
कण्डिका ॥ ४० ॥
सू० १ ।—अथ नदीप्रवाहविधिं वक्ष्यामः । नदीप्रवाहं खात्वा प्रसिञ्चन्
व्रजति । सू० २ ।—काशमभिमन्त्र्य तत्र खाते रोपयति । दिवि शेवालपर्णिमभिम-
न्त्र्य रोपयति नदीप्रवाहे । वेधूकपाटरकं (पटेरकं) अभिमन्त्र्य नदीमार्गे निखनति ।
वेतसशाखामभिमन्त्र्य नदीप्रवाहने निखनति । सू० ६ ।—उदकं मण्डूकस्योपरि
निनयति । सू० ७ ।—पूर्वप्रवाहो न भवति । अथ नवधा प्रवाहे इदं कर्म कुर्यात् ।
वरुणदेवतापाकयज्ञविधानेन आज्यभागान्तं कृत्वा “यददः संप्रयती”रिति सूक्तेन
त्रिर्विभज्य जुहोति । तत उत्तरतन्त्रम् । कृष्णव्रीहिं कृष्णायाः गोः पयः घृतं च
वेतसकाष्ठासु च इन्धनं । वेतसपत्रैः स्तरणं पटेरकेण वा अस्मिन् तन्त्रे सर्वं मारुतं
कर्त्तव्यम् । उदकप्रवाहे उदकप्रवाहभये नदीभये ग्रामे नगरे वा । यत्र उदकनदी-
भयं भवति तत्र सर्वत्र वारुणो होमः कर्तव्यः । सू० ९ ।—बलिं हरेत् ततः “अति-
धन्वानी”ति द्वाभ्यां न भवति । मन्त्रोदकं नदीप्रवाहे प्रसिञ्चन् व्रजति । समाप्तं
नदी दूरगमनकर्म । सू० १० ।—यदि न वहति नदी तदा वक्ष्यमाण इदं कर्म ।
यददः संप्रयतीरिति नदीं हन्ति । वेतसशाखामभिमन्त्र्य नदीमवसिञ्चति । यदि
दूरं गता पुनः निवर्तते तदा इदं कर्म एके आचार्याः । “यददः संप्रयती”रित्यादि
सर्वमेकं कर्म मन्यन्ते । अन्ये भिन्नानि कर्माणि मन्यन्ते । अन्ये प्रसिञ्चन् कर्म हिर-
ण्यमण्डुककर्म योगकर्म मन्थनकर्म पाणिकर्म एतेषां विकल्पं मन्यन्ते । समुच्चयो
वा इति दारिलमतं समुच्चयः । समाप्तं अन्यप्रवाहे नदीकर्म ॥ सू० ११।१२ ॥
अथ अरणिसमारोपणकर्म । अरणीद्वयं प्रतापयति पाणी वाप्राता पयति ।
उत्थाय वा गृह्णाति । ततोऽनेन विधानेन पथि गच्छता दोषो न भवति । सू०
१३ ॥ अथावरोहणमुच्यते ॥ सू० १४।१५ । पुरुषस्य वीर्यकरणे विधिं वक्ष्यामः ।
कपिकच्छूमूलमोषधिवत् खात्वा<sup>...</sup>सुरवालकमोषधिवत् खात्वा दुग्धे श्रपयित्वा उप-
विष्टं धनुरुत्सङ्गे कृत्वा । दुग्धमभिमंत्र्य पाययति । सू० १६ । मयूखे मुसले वासीनो
यांत्वे”त्यृचा सुरवालकं दुग्धे क्वाथयति पीत्वा कीलके उपविश्य पिबति । कपिक-
च्छूं मुसले उपविश्य पिबति । सूकरवालकं मुसले उपविश्य पिबति न शिश्नस्य
स्थूलकरणमुच्यते । “यथासित”—इति सूक्तेन एकशाखाकर्मणिं सम्पात्याभिमन्त्र्य
अर्कसूत्रेण बध्नाति । सू० १७।१८ । “यावदङ्गीन” मित्यृचा कृष्णमृगचर्ममर्माण
बध्नाति ॥ “आ वृषायस्वे”ति सूक्तेन हरिणस्कन्धचर्ममंणिं कृत्वा कृष्णबालेन
बध्नाति ॥ वीर्य्यकरणं उत्थापनं स्थूलकरणं च भवति रेतोनाशे च ॥
कण्डिका ॥ ४१ ॥
सू० १ । अथ वृष्टिकर्मविधिं वक्ष्यामः ॥ सू० २।३ । त्रयोदशेऽहनि पाकयाज्ञिकं
तन्त्रं व्रतोपायनान्तं कृत्वा ततो “देवस्यत्वा सवितु”रित्यादि मरुद्भ्यो जुष्टं निर्व-
पामि। “मरुद्भ्यस्त्वा जुष्टं प्रोक्षामी”ति अनेन यजुषा तावत् समानं यावदाज्यभा-
गौ ततः क्षीरौदनं जुहोति ॥ “समुत्पतन्विति” सूक्तेन पञ्चभिर्ऋग्भिरेकामाहुतिं
ततः पञ्चभिर्ऋग्भिर्द्वितीयां षड्भिर्ऋग्भिस्तृतीयामाहुतिं जुहोति । ततः पार्वणाद्युत्तर-
तन्त्रं । पाकयाज्ञिकं तन्त्रमाज्यभागान्तं कृत्वा ततः “प्रभस्वेति” क्षीरौदनं एकामा
हुतिं जुहोति । “न भ्रंस्ततापे”त्यृचा द्वितीयामाहुतिं । युक्ताभ्यां तृतीयामाहुतिं ।
पार्वणाद्युत्तरतन्त्रं बर्हिहोंमे “मरुतो गच्छतु हविः स्वाहे”ति । सर्वेषु वृष्टिकर्मसु
कृष्णाया गोराज्यं कृष्णायाः गोः पयः कृष्णाव्रीहिशालयः वेतसः स्रुवः वैतसी समि-
दिन्धनं च । सू० । ३ । ४ । —काशदिविधुवकवेतसामेकत्र कृत्वा***तत उदक-
मध्ये पात्रं अधोमुखं निनयति । उदके विप्लावयति । सू० ६ । कुकुरशिरमभिमन्त्र्य
उदके विप्लावयति । मेषशिरमभिमंत्र्य उदके प्रक्षिपति मानुषकेशजरद् उपा-
नहौ वंशाग्रे प्रबध्य योधयेति जपन् । सू० ८ । अर्थोत्थापने विघ्नशमनविधि
वक्ष्यामः ॥ अर्थकामोद्यमं यदा करोति तदा इदं करोति ।द्रव्य हस्त्यश्वरत्न
हिरण्यधनधान्यादि एवं कामो यदोद्यमं वणिजादि करोति तदा इदं कर्म करोति ॥
यस्मिन्नारम्भा गृहादि न सिध्यन्ति तदा इदं कर्म ॥ सू० १० । —अथ द्यूतजयकर्म
उच्यते ॥ सू० ११। उत्तराषाढ नक्षत्रे संमिनोति पूरयति । सू० १३। त्रयोदश्याद्य-
स्तिस्रो दधिमधुनि वासयित्वाअक्षान् वा कपर्दकान् वा द्यूतक्रीडां कुर्यात् । सू०
१४ । —अथार्थोत्थापनोद्यमकरविघ्नशमनकर्म उच्यते मरुतो यजते पाकयज्ञविधानेन
यथा वरुणं मारुतं क्षीरौदनं मारुतश्रितमित्यादि भवति ॥ एवमाद्या ओषधीः संपात्य
अभिन्युब्जनं । विप्लावयति । श्वशिर एडकशिरः केशजरदुपानहौ युद्धउदपात्रकर्म
एतानि अभिवर्षणानि कर्माणि भवन्ति एकैकस्यसूक्तस्य । एके आचार्यामारुतस्थाने
मन्त्रोक्त देवतायागं कुर्यात् यथा वरुणं । अथोषधि होमसमानं वर्षकर्मणां । उदकघटं
सम्पात्याभिमंत्र्य तत आप्लावयति । अवसिञ्चति । विघ्नशमनकामः । समाप्तानि
अभिवर्षणावसेचनानि कर्माणि । सू० १५ । — वैश्वानरो रश्मि”रिति सूक्तेन “उदे-
हि वाजिनिति विंशत्या ऋग्भिश्च उद्यन्तमादित्यं स्नानं कृत्वोपतिष्ठते अर्थमुत्थापन-
कामः । सू० १७ । —वस्त्रं ददाति । विद्रावणादिविषये शमनकामः । समाप्तानि
विघ्नशमनकर्माणि । सू० १८ । —अथ गोवत्सद्वेषे विरोधसांमनस्यमुच्यते ।
सू० १९। —ततो वत्सं त्रिः परिभ्रामयित्वा पानार्थं मुञ्चति । सू० २० ।—गवां वत्सेन
सह विरोधि वत्सगोविरोधिसांमनस्यकर्म समाप्तं । गोवत्सस्य विरोधि सौमनस्यं ।
अकरणे गोः पूर्वां विनश्यति । अथ गोवत्सः । तदा राजा प्रजाः । सू० २१ ।—
अश्वशान्तिविधिं वक्ष्यामः । अश्वाः शान्तास्तेजस्विनो निरुपद्रवा वेगवन्त आरोग्या
भवन्ति ।
कण्डिका ॥ ४२ ॥
सू० १ । —अथ प्रवासाद्द्द्रव्योत्थापनमुच्यते । प्रवासे गत्वा चौरभयं उदक-
भयं गमनविघ्नं न भवति । हविपामुपधानं कुर्यात् । सू० ३ ।—यदि यानेन
याति तदा इदं कर्म । सू० ४ ।—वाणिजद्रव्यं चक्राश्वादिसर्वद्रव्यं...विक्रयार्थं
नयति । यदा द्रव्यं गृह्णाति तदा इदं कर्म । सू० ६ ।—अथाभ्यागतपुरुषाणां सांम-
नस्यं क्रियते । यदा विशिष्टो गृहे आगच्छति तदा इदं मैत्रीकर्म क्रियते । मित्रं-
त्वेषां दर्शनं आगतानां । यदा गृहे आगच्छति तदा इदं कुर्यात् । सू० ७ ।—
हस्त्यादियानं सम्पात्याभिमंत्र्य तस्मिन्थाने यस्य सांमनस्यं क्रियते...उपरि उपवि-
शंति । सर्वे यानस्योपरि चटन्ति ततः पश्चिमदिशि गत्वा पुनर्गृहे आगच्छन्ति ।
ततः ओदनमभिमंत्र्य सह भुञ्जन्ति मन्थं वा । समाप्तं सांमनस्यं । एकस्मिन् युद्धे
क्रियमाणे सहागतस्य कर्म इदं कर्म अन्यस्य च साधारणमित्यर्थः । यो युद्धे साहा-
य्यत्त्वं करोति तस्येदं कर्म । प्रथमं पादौ प्रक्षाल्य ततः कर्म चेति । क्षत्रिययोरिदं
कर्म मन्यन्ते केचित् । सू० ८ ।—अथ गृहे विरुद्धे सति सांमनस्यमुच्यते । कर्त्ता-
रण्ये गत्वा समिधो गृहीत्वा तूष्णीं गृहमागत्य...गृहेमनुष्याणां सांमनस्यं भवति
कलहिनिवारणं । सू० ९ ।—अथ मंत्रब्राह्मणयोर्द्रव्यमिच्छति तस्येदं कर्म प्रति-
गृहादि उच्यते । वेदपाठेन शास्त्रपाठेन अर्थोत्थापनमिच्छन्निदं करोति । समाप्तं
वेदेन अर्थोत्थापने विघ्नशमनं । सू० १२-१७ अथ परिमोक्षविधि वक्ष्यामः ।
गोदानिकतन्त्रमाज्यभागान्तं कृत्वा ततः शान्त्युदकं कृत्वोभिमंत्रयते । “अपोदिव्या”
इति चतसृभिः । ततोऽभ्यातानादि परिदानान्तं कृत्वा । केचित् परिदानान्ते
ततोऽभ्यातानं हुत्वा तत इदावत्सरायेति कल्पजैश्चतसृभिर्ऋग्भिर्राज्यं जुहुयात् ।
समिध आदधाति । वेदव्रतं कल्पव्रतं मृगारव्रतं विपासहिव्रतं यमव्रतं शिरो-
व्रतं अङ्गिरोव्रतं इत्येवमादिषु “इदावत्सराये”ति व्रतविसर्जनं व्रतश्रावणं च
करोति । यत्र क्वचित् व्रतं वैदिकं लौकिकं च तत्र सर्वत्र व्रतादानं व्रतविसर्जनं च
भवति विधानेन । शिरोव्रतादीनि नित्यानि—कृच्छ्रचान्द्रायणादीनि काम्यानि स्मृति-
पुराणशास्त्रवेदविहितानि । तानि सर्वाणीत्येतेन विधानेन कर्त्तव्यानि । सू० १८—
परिमोक्षानन्तरं त्रिरात्रं क्षान्म्रतं चरेत् । सू० १९ ।—अथ पापलक्षणास्त्री तस्याः
५
३४ अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रस्य-
शान्तिरुच्यते । स्त्रीमुखं प्रत्यृचं प्रक्षालयति तस्या मुखं हस्तयोर्मशकशिग्रुकशिरको
अस्थानतिलकं ह्रस्वकेशादि पापलक्षणं सामुद्रिके स्त्रीलक्षणं व्याख्यातं । स्त्रियं पाप-
लक्षणामभिषिञ्चति दक्षिणात् केशादारभ्य यावदुत्तरपार्श्वं ततः पापलक्षणं विनश्यति
सू० २२ ।— अथ पापदर्शने शान्तिरुच्यते । दर्शनदोषो न भवति । पुरुषस्य
भाग्यकाले हरिणो यान्ति प्रदक्षिणाः अप्रदक्षिणेषु हरिणेषु अयं जपः पक्षिषु च ।
श्वानरुदिते काकरुदिते काकमैथुनेषु पुरुषस्य मैथुनेषु श्येनमैथुनदर्शने नग्नस्त्रीदर्शने
नग्नपुरुषस्य नपुंसकस्य दर्शने । यत्र क्वचिदपशकुनाः पतिताः तत्र सर्वत्र अयं जपः ।
श्रुतौ स्मृतौ पठिता अदृष्टव्यास्तेषां सर्वेषां दर्शने अद्भुतानां दर्शनेष्वयं जपः
कर्त्तव्यः । लोके यद्विरुद्धं अन्वीक्ष्य...अयं जपः । अपशकुनजपः समाप्तः । सू० २३-
अथ पुरुषहवे अकार्यकरणेन विघ्नशमनकर्म उच्यते ।
कण्डिका ॥ ५३ ॥
सू० १ ।— पुनर्विघ्नशमनमुच्यते । पिशङ्गवर्णसूत्रे बद्ध्वा...अरलूमणिं सम्पा-
त्याभिमन्त्र्य बध्नाति...विस्कन्ध विघ्नशमनोमणिः । स्पर्धमानस्य स्पर्धां विनश्यती-
त्यर्थः । वेणुदण्डादीन् सम्पात्य ततः सूक्तेन विमृज्य धारयति ।...चित्रदण्डे ध्वज-
दण्डे चिन्हदण्डे । लकुटादिदण्डं सर्वं सम्पात्य...धारयति तस्य सर्पशृङ्गि दंष्ट्रादि
विघ्नं न भवति । आयुधं सम्पात्याभिमन्त्र्य विमृज्य सूक्तेन धारयति । सर्वशस्त्र-
सम्पातिते मायादिकं मायाजालयुद्धे निवारणं संग्रामे इन्द्रजालनिवारणं युद्धे विघ्नं
न भवति शत्रुहवं निवारयति । शत्रवो गच्छन्ति । स्पर्धिमानं शत्रुं जयति हवं
विनाशयति । सू० २ ।—विघ्नं गृहीतं पुरुषं धूपयति । यस्यारम्भा न सिध्यन्ति ।
सू० ३ ।—अथ भूमिशुद्धिं गृहं करिष्यमाणस्तस्येदं करोति । अथवा नवे गृहे श्येन-
यागः कर्तव्यः विकल्प इति भाष्यकारः । प्रथमतो वा श्येनयागो नवे वा गृहे ।
सू० ४ ।—अथ गृहप्रवेश उच्यते । वास्तुसंस्कार उच्यते । सू० ५ ।—ततः
शान्त्युदकं करोति । मातलीं पूर्वं कृत्वा वास्तोष्पत्यादीनिचतुर्गुणीं महाशान्ति
शान्त्युदके आवपते । ततो मातलीं कृत्वा ततः शान्त्युदकं समाप्यते । तेन भूमिं
प्रोक्षयेत् । सू० ७ ।— अन्येषु स्थूणा गर्तेषु पार्श्वस्थितेषु प्रक्षिपति । सू० ८ ।—
नीयमानां शालामनुमन्त्रयते । सू० ११ ।-दृढां कारयति शालाभूमिं । सू० १३ ।-
द्वाभ्यां चरुं जुहोति । केचिदस्मिन्मन्त्रे यजूंषि यज्ञ इति । सू० १५ ।—वृद्धस्त्रियो-
गीतमङ्गल्यादि कुर्वन्ति ब्राह्मणाः पुण्याहानि पठन्ति श्राद्धं च केचित्पश्चात्कुर्वन्ति ।
यत्र गृहं मण्डपं वा कुटीं वा चित्रशालां वा मठस्थानं वा देवगृहं वा अन्यं वा
तृणमयं वा काष्ठमयं वा इष्टकामयं वा पाषाणमयं वा गृहादिकं करोति तत्रानेन
विधानेन वास्तुयागः कर्तव्यः । सू० १६ ।-अथ क्रव्यादोपहतगृहे क्षेत्रे वान्यत्र गोष्ठे
वा यत्र क्वचित्तत्र शान्तिरुच्यते । क्रव्याद्वा प्रविष्टे गृहे कुमारा म्रियन्ते वत्सान् वा
किशोरान् वा धननाशो यत्र भवति तद्गृहं ग्रामं नगरं वा क्रव्यादोपहतं जानीयात् ।
सू० १८ ।—पालाशसमिध आंदधाति । सू० १९ ।—कुमारवत्सगोमरणादि धन-
धान्यविनाशादि चिन्तितोद्वेगादि क्रव्यादचिन्हानि । क्रव्यादोपहतशान्तिः समाप्ता ।
सू० २० ।—अथ क्रव्याच्छमनविधानमुच्यते । लौकिके वाऽग्नौ गृहे वावसथ्ये वा
शान्तिकपौष्टिकार्थं मन्थने वा यत्र वा क्रव्यादोपहतिर्दृश्यते तत्र सर्वत्र कुर्यात् ।
सू० २१ । अथ वशाशमनविधानमुच्यते “ये अग्नय” इति दशर्चेन सूक्तेन वशा-
मभिमन्त्र्य ततो ब्राह्मणाय ददाति । यस्य गृहे वशा भवति जायते तद्गृहं दैवहतं
विजानीयात् ।
कण्डिका ॥ ४४ ॥
सू० १ ।—वशाशमनविधानमुच्यते । सू० ३ ।—शान्त्युदकं करोति अन्वा-
रब्धायै वशायै काष्ठेन तृणेन वा । सू० ५ ।—मातलयन्तेन शान्त्युदकेनाचामयति
च संप्रोक्षति च । सू० ६ ।—वशां कर्ता ऊर्ध्वस्थितः वास्तोष्पत्यादि चतुर्गणीं
महाशान्तिं उच्चैस्तृतीयसवने जपति वशाभिमुखः स्थितः । सू० १४ ।—समस्येति
मन्त्रेण भूमौ कृत्वा तत उपरि वशां पातयति । सू० १५ ।--निरुच्छ्वासं करोति मार-
यतीति । सू० १७ ।—यदशेत्यृचा कल्पजया आज्यं जुहोति । सू० १९ ।—इति
कर्त्ता ब्रूयात् । सू० २८ ।—शेषमुदकं पार्श्वदेशे निक्षिप्य ततोऽभ
अस्मिन् कर्मणि नित्यनैमित्तिककाम्येषु “पुनर्मैत्विन्द्रियम्”त्यृचा आत्महृदय-
मनुमन्त्रयते । सू० १९ ।—एतेन विधानेन पशवो व्याख्याताः । नित्यनैमित्तिक-
काम्याः । पैठीनसिना काम्याः पठिताः ।
कण्डिका ॥ ४६ ॥
सू० १ ।—अथ अकृते पापे लोके पापवचनमुत्पद्यते तत्र शान्तिरुच्यते ।
सक्तुमन्थं...भक्तमभिमन्त्र्य ददाति प्रथममग्ने कृत्वा अभ्याख्यातं गृहे प्रवेश्य कर्ता
पश्चात्प्रविशति । सू० २ ।—द्रुघणमणिं सम्पात्याभिमन्त्र्य बध्नाति । सू० ३ ।--
पलाशकाष्ठमणिं द्रुघणप्रतिरूपं कृत्वा अभिशस्ते बध्नाति । कृष्णलोहमणिं...
ताम्रमयद्रुघणप्रतिरूपमणिं हिरण्यमणिं द्रुघणप्रतिरूपं बध्नाति । सर्वत्रकौशिके
कर्मणां विकल्पः । एकस्मिन्विषये यत्र बहूनि कर्माणि पठितानि तत्रैकं कुर्यात् सर्वा-
णि वा तन्त्रविकल्पः । सू० ४ । —अथ यागे क्रियमाणे येन कर्मणा विघ्नशमनं
भवति तदुच्यते । ऋत्विजो यजमानश्चाशयन्ति अविघ्नेन यज्ञसिद्धिर्भवति ।
सू० ५ ।—यागसमाप्तौ विघ्नशमनमुच्यते । सोमदेवत्यं चरुं जुहोति ।
सू० ६ ।—अथ धनधान्यादि प्रतिग्रहादियाचनामिच्छन्निदं कृत्वा याचित-
विघातो न भवति । याचितं न प्रतिषेधयति । सारूपवत्सं पायसं सम्पात्याभि-
मन्त्र्याश्नाति । सू० ७ ।—अथ कपोते उलूके वा गृहं प्रविष्टे अन्यत्राभीष्टदेशेऽपि
तत्र शान्तिरुच्यते । शान्त्युदके आवपते ततो मातलिं कृत्वा शान्त्युदकं समाप्यते
रात्रौ तेन शान्त्युदकेन तत्स्थानं प्रोक्षति “यतायै” इत्येतैर्मन्त्रैः कपोतोलूक-
स्थानं यावत् । सू० ८ ।--त्रिः शालां परिणयति कपोतस्थानं वा परिभ्रामयेत् ।
आरण्यके पक्षिणि प्रविष्टे इदं कर्म कुर्यात् । कपोतोलूके वा प्रविष्टे द्विपदचतुष्प-
दविनाशो वेदे श्रूयते तस्य दोषशमनम् ॥ सू० ९ ।--
अथ स्वमाध्याये पठिते उग्रे स्वप्नदर्शने शान्तिरुच्यते । स्वमाध्यायपठितदुःस्वप्नं
च रुद्रभाष्यकारमतेन गृहीतव्यं । पक्वमांसे प्रेतदर्शने परिष्वङ्गमर्कटे दृष्ट्वा तैलाभ्यङ्गे
नग्नपुरुषदर्शने नग्नस्त्रीदर्शने कालसूत्रे इत्यादि स्वमाध्यायपठिता अनेकशः ।
इति दुःस्वप्नदर्शने शान्तिरुच्यते । स्वप्नं कुत्सितं दृष्ट्वा मुखं प्रक्षालयति ॥ सू०
१३ ।—अथ पुनर्धोरदुःस्वप्ननाशनकर्म उच्यते । “विद्मा ते” स्वप्ने इत्येकेन
पर्यायेण दुःस्वप्नं दृष्ट्वा मुखं विमार्ष्टि ।•• पार्श्वेन द्वितीयेन भूयते । अन्नं स्वप्ने दृष्ट्वा
निरीक्षते । मैश्रधान्यं पुरोडाशं जुहोति । सू० १४ ।—अथ आचार्ये मृते ब्रह्मचारी
इदं करोति । श्रेयस्कामः आचार्यदहने । अग्नेर्भूभ्यामित्यादि पञ्च सामिधेनी हुत्वा
ततो दहनं त्रिर्आमयित्वा तत “नहि ते अग्ने तन्व” इति सूक्तान्ते पुरोडाशं जुहोति
तस्मिन्दहने ॥ सू० १६ ।—कौशिकसूत्रे शयनं न मन्यते च प्रेतादिभयात्
तद्विघातशमनं । सू० २७ ।—“अपो दिव्या”इति चतसृभिर्ऋग्भिः स्नानं कृत्वा
त्रिरात्रं गृहे आगत्य ततः शयीत इति कौशिकमतं । मृते आचार्ये इदं कर्म प्राय-
श्चित्तं कृत्वा ततः समावर्त्तनं कुर्यादित्यर्थः । अन्यं गुरुमुपासीत । सू० १९ । अथ
ब्रह्मचारी स्त्रिया मैथुनसंयोगे इदं करोति । स अवकीर्णीत्युच्यते । तस्य प्रायश्चित्त-
मिदमुच्यते । ब्रह्मचारिणं दर्भरज्ज्वा कण्ठे बद्ध्वा । सू० २२।--अथ स्वयं प्रज्ज्व-
लिते अग्नौ प्रायश्चित्तमुच्यते । सू० २३ । - अथ अग्निशब्दकरणे शान्तिरुच्यते ।
अग्निमुपतिष्ठते ॥ २४ ॥ अथ संदेशे विस्मृते·· अग्निमुपतिष्ठते । यदि ग्रामे वा
गृहे वा संदेशं न कथयति तदा इदं प्रायश्चित्तं ॥ सू० २५-अथ पापनक्षत्रे जाते स्त्री
वा पुरुषो वा यो जातस्तस्य शान्तिरुच्यते । तस्य मुञ्जरज्ज्वा कण्ठे पादे बद्ध्वा ततः
“प्रत्नोही”ति-सूक्तेन उदकघटं सम्पात्याभिमंत्र्य दर्भपिञ्जुलीर्घटे प्रक्षिप्य ततोऽभि-
षिञ्चति ।···ग्रीवा पाशं नदीफेनेषु निदधाति । नदीनां फेनानित्यर्धर्चेन कटिपाशं
उदकमध्ये प्रक्षिपति । मातृपितृभ्रातृषु दोषः श्रवणात् । तस्मात् पापनक्षत्रेण शान्तिः
कर्तव्या । मूलनक्षत्रे इदं कर्म क्रियते । यो नक्षत्रकल्पोक्तं कर्म कुर्यात् । तदु-
च्यते । “प्रत्नो ही”ति सूक्तेन क्षीरौदनं सम्पात्याभिमंत्र्याश्नाति । एतस्मिन् तंत्रे
समूलं बर्हिस्तृणाति समूलेध्मानुपसमाधाय एष विशेषः । नक्षत्रकल्पोक्तं । एषा
नक्षत्रकल्पोक्ता शान्तिः । आप्लवनावसेचने च क्षीरौदनं च प्राशनं एतानि त्रीणि ।
अथवा “प्रत्नो ही”ति सूक्तेन उदकमभिमंत्र्य पापनक्षत्रजातमवसिञ्चति शिरसि
एतानि त्रीणि कर्माणि भवन्ति ॥सू०२६।-अथ ज्येष्ठे भ्रातरि जीवति विवाह आधान
दीक्षां च करोति तस्य शान्तिरुच्यते ॥ सू० २८।-उत्तरपाशं नदीनां फेनानित्यर्ध-
र्चेन नदीफेने निदधाति ॥ अधरपाशं नदीमध्ये प्रक्षिपति । ततो बन्धनं कृत्वा
ततोऽवसिंचति ॥ सू०२९।-अपां सूक्तैर्घटं सम्पात्याभिमंत्र्य तत आप्लावयति । अवसिं-
चति । परिवित्ति परिवेत्तृ प्रायश्चित्तं । सू० ३०-अथ मृते आचार्ये इदं कर्म । सू०
३३-अथ देवपितृवर्जितखदाशयनिहितस्य अन्नस्य याज्ञाकेन येन कर्मणा भवति
तदुच्यते । अनुवाकेन खदाशयादन्नादुद्धृत्य सेतिकामेकां जुहोति । सू० ३४-प्राय-
श्चित्तम् । सू० ३५-खदाशायान्नसंस्कारशान्तिः समाप्ता । सू० ३६-अथ मृते धनिके
ऋणकस्य ऋणदानशान्तिरुच्यते । अपमित्यमप्रतीत्तमिति त्रिभिः सूक्तैर्द्रव्यमभिमंत्र्य
पुत्राय ददाति । अनृणो भवति । सू० ४१-आकाशोदकेन शरीराप्लवने दोषो भवति
तस्य शान्तिरुच्यते ॥ सू० ४२ ।--“दिवो नु मां बृहत्” इति सूक्तेन एकतैलं
सर्वौषधिगन्धं हिरण्यं वा एतान्यभिमंत्र्य शरीरमुद्वर्त्तयेत् ॥ आकाशाबिन्दुदोषो-
पशान्तिः समाप्ता । सू० ४३ । - अथ कुमारस्य कुमार्या वा यस्योत्तमदन्तौ
पूर्वौ जातौ तस्य मातापित्रोर्मरणशङ्का भवति तन्न शान्तिरुच्यते । सू० ४४ । -
व्रीहियवतिलमाषानेकीकृत्याभिमन्त्र्य उत्तमजातदन्ताभ्यां दंशयति । सू० ४७ । -
अथ शिरसि भङ्गे वा काकोपविष्टे दोषः श्रूयते तस्य शान्तिरुच्यते । ४८।--
३८ अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रस्य-
उल्मुकमभिमन्त्र्य काकमुखेन अपमृष्टं पुरुषं पर्यग्निकरोति । उपरि भ्रामयित्वा
दूरे निक्षिपति । ४९ ।--अथ संसर्गदोषशान्तिरुच्यते । सर्वेषु रोगेषु शावदन्तादि
कुनखिनावण्डेन ज्वरेणापामार्गादिरोगेषु संसर्गेषु सर्वदोषान्मुच्यते । सू० ५०।—
अनृतमुक्त्वाचमनं करोति । वणिजि अनृतं कृत्वा दोषो न भवति । सू० ५१ ।—
यत्र क्वचित् खनति तत्र सर्वत्र "यत्त भूम" इति । खननदोषो न भवति । सू०५३।—
अथ शकुनशान्तिरुच्यते । अपशब्दं श्रुत्वा कपिञ्जलवाशितं श्रुत्वा ग्रामे अरण्ये
पक्षिवाशितं श्रुत्वा वा स्वयं वा क्रुद्धभाषणं कृत्वा अन्यस्य वचनं श्रुत्वा-उलूकवाशने
कपोतवाशने पूर्वतो वा उत्तरतो वा लोके निन्दितः । यत्किंचिल्लोके विरुद्धं दृष्ट्वा श्रुत्वा
सर्वत्र जपने स्वस्त्ययनं भवति । सू० ५५-आकाशे यदि स्वपिति अरण्ये वा शून्ये
गृहे वा पर्वते वा तदा तदा "यो अभ्य बभ्रून्" इत्यृचं जपित्वा स्वपिति । समाप्तानि
नैमित्तिकानि सर्वज्ञानप्रबोधनार्थं... दुष्टदोषविनाशनैमित्तिकानि । नैमित्तिकान्य-
वश्यं कर्तव्यानि । अकरणे धनधान्यपश्वादिविनाशः । "जरायुज" इति दुर्दिनमाय-
क्षित्यादीनि । अथाद्भुतानि वर्षे यज्ञेष्वखादिनैमित्तिकानि तानि अवश्यं कार्याणि ।
इति पञ्चमोध्यायः ॥ ५ ॥
कण्डिका ॥ ४७ ॥
क्रमप्राप्तो अथर्ववेदविहितोऽभिचार उच्यते । मीमांसायामभिचारो निषिद्धः ।
मनुस्मृतौ च विहितोऽभिचारः । सू० २ ।—आङ्गिरसकल्पोक्ताः संभाराः प्रत्ये-
तव्याः । दक्षिणस्यां दिशि मण्डपं, कारयेत्तत्र यथोक्तविधिना गुरुः । पताकातोर-
णैर्युक्तं द्वारं...स्मृतम् । सू० ९ । तथा तदग्न इत्यादि स्मर्त्तव्यं सर्वत्र । अभ्याता-
नान्ते "दूष्या दूषिरसी"ति सूक्तेन तिलकमणिं सम्पात्याभिमन्त्र्य बध्नाति कार-
यिता कर्त्ता सदस्यश्च...आत्मरक्षार्थम् । सू० १२—अधुना दीक्षा उच्यते शुक्लपक्षे
त्रयोदश्यां पूर्वाण्हे अभ्यातानान्तं कृत्वा "द्यावापृथिवी उर्वन्तरिक्षम"ति सूक्तं
कर्त्ता "कनक रजतेति" सूक्तं द्वाभ्यां सूक्ताभ्यां वेणुदण्डं छिनत्ति । सू० १४-१६ ।
"य इमां देवो मेखला"मिति पञ्चर्चैति सूक्तेन । मेखलां सम्पात्य । "अयं वज्र इति"
सूक्तेन दण्डं सम्पात्य । "य इमा"मित्यूचेन मेखलां बध्नाति । "वज्रो"सीति तृचेन
सूक्तेन दण्डं गृह्णाति । "नमो नमस्कृद्भ्य" इति सप्तर्षिभ्य उपस्थानं करोति शालाया
बहिः । ततः शालां प्रविश्य व्रतादानीयाः समिध आदधाति शान्ताः । व्रतश्रावणं
तस्मिन् करोति । अभ्यातानामुत्तरतन्त्रम् । दीक्षितस्त्रिरात्रमनशनं । त्रिरात्रे निवृत्ते
कृष्णपक्षे प्रतिपदि कर्म भविष्यति । सू० १७ ।—आङ्गिरसदण्ड वृश्चन सूक्तं प्रति-
पादन उक्तं गृहीत्वा मेखलाया ग्रन्थिमालिम्पति "आहुतास्यभिहुता" इत्यृचा । सू०
१८-२० ।—“अयं वज्र”—इति तिसृभिर्ऋग्भिः “यदश्नामि यदिरामि-”इति
द्वाभ्यां ऋग्भ्यां भोजनं करोति “यत्पिबामी” तृचा उदकं पिबति । अमुष्यस्थाने
शत्रुनाम ग्रहणं—। सू० २१ ।—फङ्गतो महुमद इत्येतेन मन्त्रेण भोजनपात्रं
भिनत्ति । सू० २२ ।—“इदमहं महुमदस्य तुरुष्कस्य मूतिकर्णपुत्रस्य प्राणापाना-
वपयच्छा”मित्यनेनेन मन्त्रेण मेखलां ग्रन्थ्या बध्नाति गाढं करोति । सू० २५-२७ ।
—“द्यावापृथिवी उर्विति” सूक्तेन पशुंवृक्षपत्रं च गृहीत्वा शत्रोर्दक्षिणा धावतः पदं
ऋजुं छिनत्ति । तिरश्चीनत्रिकोणे एकैकं एवमष्टावरान् सूक्तावृत्तिः । सू० २८ ।—
तस्माच्छेदात्पांसुं च गृहीत्वा वधपत्रे बद्ध्वा···अग्रे न्यस्यति । सू० ३० ।—अथवा
एतत्···अभिचारतन्त्रमुच्यते । पश्चादग्नेः करिष्यां कुद्युपस्तीर्णायां । सू० ३१ ।—
उदकं हस्ते कृत्वा दक्षिणामुखः प्रक्षिपति । सू० ३२-३३ ।—इदं च उष्णोदक-
मध्ये अक्षतसक्तून् प्रक्षिप्य पिबेत् अनालोडितानेकोच्छ्वासेन । सू० ३४-३६ ।—
“त्रीस्त्रीन्मुष्टी”स्त्रिरात्रं द्वौ द्वौ त्रिरात्रमेकैकं षड्रात्रे भुंक्ते “आहुतास्यमिहुते”त्येव-
मादि स्मर्त्तव्यं । सू० ३७ ।—ब्राह्मणान्परिचारकांश्च भोजयित्वा पात्रस्थितमुच्छिष्ट-
मेकधा कृत्वा बहुमत्स्ये गर्त्ते प्रक्षिपेत् । सू० ३८ ।—यदि ते धावन्तो दृश्यन्ते ततो
द्वेष्यो मृतो जानीयात् । सू० ३९-४२ ।—“द्यावा पृथिवी”इति सूक्तेन लोहितशि-
रसं शशकमाशयित्वा । प्रेतवत् कृत्वा अभिमन्त्र्य दहति ततः “अग्ने यत्ते तप”इति
पञ्चभिः सूक्तैरुपतिष्ठते । अन्यः कर्त्ता अभ्यातानान्तं कृत्वा कृकलास्राष्टधा कृत्वा
प्रत्यृचं जुहोति । सू० ४४ ।—निवृत्य वेद्यामुपवेश्य···स्वेदाक्ताः शरभृष्टीः प्रत्यृचं
जुहोति । सू० ४५ ।—शत्रुपदात्पांसुं गृहीत्वा पश्चादग्नेर्निधाय उदग् व्रजत्यास्वेदज-
ननात् । निवृत्य स्वेदालङ्गुतान्पांसून्···जुहोति । सू० ४६-५२ ।—कृकलासशरीरे
शर्करानावधाय विषमवधाय···बध्नाति “पाशैस” इति पादेन । “आमु”मित्यादत्ते ।
मर्मणि खादिरण स्रुवेण गर्तं खनति “अतीव य”इति तन्न निदधाति । सू० ५३ ।—
संचित्य मृत्तिकोपरि निदधाति “द्यावापृथिवी”इति सूक्तेन जुहोति । सू० ५४ ।—
“द्यावापृथिवी” इति सूक्तेन आवलेखनीं हृदये विध्यति···सू० ५७ ।—शत्रु-
मारणकामः ।
कण्डिका ॥ ४८ ॥
सू० १ ।—अश्वत्थ···कृकळास···एरण्ड···श्लेष्मान्तक···खदिर···शरस-
मिध आदधाति । सू० ३ ।—स्रुवाग्रे दण्डं बध्नाति । सू० ४ ।—शत्रुमर्मणि निख-
नति···सू० ५ ।—तौ अश्वत्थशाखायां प्रणुदति । सू० ६ ।—यावन्तः सपत्ना-
स्तावन्तः पाशान्···उदके प्लावयति । सू० ७ ।—शत्रुकोशं तमन्वाह मरणं भवति ।
सू० ८ ।—उपसमाधानं । ···स्रुवग्रहणं । ···जुहोति···सू० ९ ।—कृकळासकर्म
—इत्याद्यष्टभि-"
Line 30 starts with:
"र्ऋग्भिर्द्विधाकरणं ।"
Wait, look at the first character of line 30:
It is 'ऋ' with a repha on top! 'र्ऋ'!
Then 'ग्भि' with repha? "र्ऋग्भिर्द्विधाकरणं"!
Wait, 'अष्टभि-' + 'र्ऋग्भिर्' = अष्टभिर्ऋग्भिर्!
Yes, exactly: "र्ऋग्भिर्द्विधाकरणं ।"
Line 31:
"घटमन्यस्मै पुरुषाय प्रदाय “अग्नेर्भाग”—इत्यष्टभिस्तापने मन्त्रः । बर्हिर्दक्षिणामुखं"
Line 32:
"उपविश्य भाजनमग्रे कृत्वा “वातस्य रंहितस्य”—इति मन्त्रेण उदकं गृह्य । “सम-"
Wait, is it "गृह्य" or "गृह्णाति" or "गृह्य"?
Look at line 32:
उ द कं गृ ह्य । “ स म -
Yes, "गृह्य । “सम-"!
Everything is verified carefully. Ready to output the transcription line by line.४० अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रस्य—
शरभृष्टिकर्म सपत्नक्षयणीयकर्माणि षट्ग्राममेत्य च कर्माणि षट्मण
द्य”—इति सूक्तेन कल्पजेन सर्वेभ्यो भूतेभ्यो अभयवदनम् । “यो वा आपोऽ-
पा”मिति वज्रप्रक्षेपः । “एता मनाधरा च परा च” इति कल्पजया ऋचाभाजन-
मुदकभूमौ निनयति “यं वयमि”ति सूक्तेनैव “अपामस्मै वज्र”मित्येकया एवमेव
“इन्द्रस्यौज”—इत्यादि कर्तव्यं । तत्र रुद्रकृताः श्लोकाः—
प्रक्षालनं तथा योगो अप्सु पात्र निधापनं ।
अपोहनमनेनैव तन्निषेद्य पात्र पूरणम् ॥ १ ॥
विष्णोः क्रमोऽसीति द्वादशभिः प्रत्यृचं विष्णुक्रमानुक्रमते । शत्रोरभिमुखं ।
सवविधानेन बृहस्पतिशिरओदनं द्वेष्याय ददाति । “ममाग्ने वर्च”—इति सूक्तेन
तं पृषातकेनोपसिच्य “तस्यौदनस्येत्यर्थ”—सूक्तेनाभिमन्त्र्य ददाति । सूक्तेनाभिमृष्टे
सति सूक्तेन सम्पातवन्तं करोति । ०००उद्देहि०००नाचं ०००द्वेषत्सु अन्वाह—। समिद्धो
शङ्कुसहितान् पाशानभिमन्त्र्य अरण्ये निदधाति । द्वेष्यस्य पदं वृश्चति । पाशान्
अङ्गेऽभ्यस्यति । आमपात्रस्योपरि द्वेष्यस्य हस्तप्रक्षालनं करोति । वृषभं सम्पात्य
उत्सृजति शत्रुगृहानभिसृजति । रक्तशालिक्षीरौदनं सम्पात्याभिमन्त्र्य द्वेष्याय
ददाति । शत्रुप्रतिकृतिं च मृन्मयां कृत्वा वेदिमध्ये ऊर्ध्वं स्थाणौ निबध्य ०००मूर्ध्नि-
सम्पातानानयति । घृतेन पाचयति । “यस्मिन् पड्वींः पञ्च”इति उदवज्रान् प्रह-
रति उक्तेन विधानेन । “योऽन्नादोऽन्नपति”रित्यूचा द्वेष्यं मनसा ००आचामति स्वयं
द्वेष्यस्य मरणं भवति । सू० २५।—यश्च गां पदा स्फुरति ऋग्द्वयाधिकारः तृचेन
द्वेष्यं दृष्ट्वा अन्वाह । सू० २६।—अवभृथे स्नात्वा “निदुर्मण्य”—इति सर्वौषधि-
भिरात्मानमभिमृशति । अभिचारं कृत्वा इमां कर्त्ता शान्तिं करोति । समाप्ता अभि-
चारपद्धतिः । मरणं बन्धनं वा प्रणिपात उन्मत्तभावो वा भवति । भद्रमतेन भाष्य-
कारदारिलमतेन च एभिः त्रिभिर्भाष्यकारैः कौशिकोविचारितः तस्य तस्य एते पदार्था
भवन्ति । ततः श्लोकाः। दस्योमरणं व्यसनं चैव बन्धनं च विशेषतः । प्रणिपातोन्मत्तो
वा देवोपहतिरेव च । ०००उपाध्यायकवीश्वरेण नाम्नातोऽभिचारः कृतः । तुरुष्कमहु-
मदोपरिकारितः । पृथिव्यां दुष्टउत्पन्नः सर्वदा च विनाशयेत् । अधर्मसम्भवोदुष्टः
प्रजाहिंसनतत्परः । तुरुष्कनाम्नापापिष्ठाः देवब्राह्मणहिंसकाः पृथिव्यां श्रीभोजदेव
धर्मसंरक्षणाय च । देशे तु मालवके उत्पन्नः श्रीराजगृहेषु च ।”
कण्डिका ॥ ५० ॥
सू० १।—स्वस्त्ययनकर्मणां विधिं वक्ष्यामः यद्वा ग्रामे गच्छति तदा आच-
मनं कृत्वा ०००प्रथमं दक्षिणेन पादेन प्रक्रामति अध्वानं । सू० २।—गृहे वा क्षेत्रे
वा अन्यत्र वा प्रक्षिपति । यत्र क्षिपति तत्राविनाशोभवति । द्विपदचतुष्पदानां
स्वस्त्ययनं भवति । सू० ३।—दर्भादीनि तृणानि गृहे वा क्षेत्रे प्रक्षिपति । इन्द्र-
६
with ु = शु
Second: ष्क
Third: गो
Fourth: म
Fifth: य
Sixth: म
Seventh: भि
Eighth: मन्त्र्य
Wait, why did I think there was 'स'?
Ah, wait! Look at the sixth letter: is it 'स' or 'म'?
It has a loop on the left, horizontal crossbar, vertical line down. That is 'म'!
So it is: "शुष्कगोमयमभिमन्त्र्य"!
Wait, what is after that?
"गृहे विसृजि···स्तृणाति । सू०२०।—गोमयमभिमन्त्र्य पत्तनद्वारे"
Wait, look at "सू०२०।":
Is there space? "सू०२०।—" or "सू० २० ।—"?
Look at "सू०२०।":
The 'सू०' and '२०' and '।' are packed tight: "सू०२०।—"
Wait, there is almost no space between सू० and २०. It is "सू०२०।—".
Let's double-check all line numbers and lines.
Let's count the lines of text on the page:
1: मुपतिष्ठते । सू० ४ ।—खङ्गादिशस्त्रं सम्पात्य हस्तेन विमृज्याभिमंत्र्य धारयति ।
Wait, let's re-verify line 1:
Is it "खड्गादिशस्त्रं" or "खङ्गा
गृहद्वारे क्षेत्रे वा निखनति । सू० २१।—गोमयं अग्नौ । सू० २२।—"येऽस्यां-
स्थे"ति-अपामार्गमञ्जरीमभिमन्त्र्य संभिनत्ति गृहे स्तृणाति ।...अपामार्गप्रसूनमभि-
मन्त्र्य द्वारे निखनति । अपामार्गमञ्जरीं निखनति ग्राममध्ये । गुडूचीमभिमन्त्र्य
नाना करोति । गृहे स्तृणाति । गुडूचीपादानभिमन्त्र्य निखनति । गुडूचीपादानग्नौ
जुहोति । पराचीन मूलान् समाप्तानि मशकादीनां स्वस्त्ययनानि ।
कण्डिका ॥ ५१ ॥
सू० । १ ।—अथ व्याघ्रचौरवृकचरकसिंहारण्यकादीनां भये स्वस्त्ययनान्यु-
च्यन्ते । गांपृष्ठतो गच्छति । कीलकं निखनन्नुद्घाटयन् गृहारण्यं गच्छति व्या-
घ्रादि स्वस्त्ययनकामः । सू० २ ।—उदकघटमभिमन्त्र्य गोप्रचारे निनयति ।
ततः पांसुन्कूटतन्त्रं कृत्वा अर्धं दक्षिणेन हस्तेन विक्षिपति । इन्द्राय पाकयज्ञ
विधानेन । सू० ४।—ये ऽस्यामिति सूक्तेन प्रत्यृचमुपतिष्ठते । सू० ५।—मध्ये
पञ्च बलिहरणं...। सू० ७।—पर्वतदेवतायै अरण्ये पाकयज्ञविधानेनाज्यभागान्तं
कृत्वा" ब्रह्मजज्ञानमनाप्ता ये सहस्रधारेति सूक्तेन जुहोति" । हिमवते त्वा जुष्टं
निर्वपामि हिमवते त्वा जुष्टं प्रोक्षामि हिमवन्तं गच्छतु हविः स्वाहेति । निकटं
पर्वतं यजते । भवाशर्वौ मृडतमित्यर्ध सूक्तेन चरूं जुहोति । भवाय जुष्टं निर्वपामी-
त्यादि । सू० ८।—भवाशर्वादिभ्यो देवताभ्यो निर्वापं कृत्वा बृहद् भाण्डके
श्रपणं ।...एते सप्तपर्वतदेवताः । व्याघ्रचौरवृश्चिकहस्त्यारण्यकगवि इत्यादि-
भये स्वस्त्ययनं । सू० ९।—गोष्ठकर्म व्याख्यास्यामः । गोशान्तेः पाकयज्ञं तन्त्रं
कृत्वा इन्द्रदेवतायै ब्रह्मजज्ञानमनाप्ता ये सहस्रधार इति सूक्तेन । भवाशर्वौ मृडत
मिति सूक्तेन चरूं जुहोति ।...रुद्रदेवस्य चरोः हविरुच्छिष्टं यजमानोऽश्नाति । सू०
११।—प्रथमप्रसवे गवां शान्तिरुच्यते । ब्रह्मजज्ञानं...वत्सस्य वा वत्सिकाय
वा मुखं म्रक्षति स्वस्त्ययनकामः । सू० १३।—शाखामूदकमभिमन्त्र्य गोभ्यो
बहिरुदकधारां निनयति । सू० १४।—अथ पत्तनग्रामस्य गृहस्य शान्ति-
रुच्यते । गृहकोणेषु निखनति चतुरः एकं मध्ये एकं गृहोपरि निदधाति । सू०
१५।—अथात्र स्वस्त्ययनमुच्यते । सू० १६।—त्रीणि सस्यवल्ली अभिमन्त्र्य
क्षेत्रमध्ये निखनति । समाप्तमन्नव्याधिरक्षास्वस्त्ययनम् । सू० १७ ।—अथ
मूषकपतङ्ग शलभहरिणरुरुशल्यादीनि सस्यविनाशकानि तेषां शान्तिरुच्यते ।
अभिक्रामति मूषिकादिस्थाने । सू० १९ ।—मूषकादिमुखं केशेना वन्धयित्वा
क्षेत्रमध्ये निखनति । सू० २२ । तस्मिन्नहनि मौनं कुर्यादस्तमयनं यावत् ।
समाप्तं मूषकशलभपतङ्गटिट्टिभकीटककीटिकाहरिणरुरुशल्यकगोसेधागोकृम्यादिस्वस्त्य-
यनम् ।
४४ अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रस्य—
कण्डिका ॥ ५२ ॥
सू० १ ॥—आज्यं जुहोति । समिध आदधाति । पुरोडाशादि योज्यं सर्वत्र ।
सू० २ ॥—मन्थमभिमन्त्र्य पथिकाय प्रयच्छति स्वस्त्ययनकामः । भक्तमभि-
मन्त्र्य भक्षयति । समाप्ता ग्रामदूरगमनस्य शान्तिः । कलहदोषो न भवति । सू०
३ ॥—पुरुषबन्धने मोचनशान्तिरुच्यते “यस्यास्त”—इति चतुर्ऋचेन सूक्तेन
येन बद्धः तत्सदृशं सम्पातवन्तं कृत्वा सूक्तसदृशं द्वितीयं च सम्पातवन्तं करोति ।
यत्ते देवीति तृचेन सूक्तेन निगडयुगलद्वयं च सम्पातवन्तं करोति । “विषाणा-
पाशानि”ति चतुर्ऋचेन निगडयुगलद्वयं सम्पात्य एक मुक्तं निगडं चर्ममयं वा
लोहमयं वा येन बद्धस्तन्मयं कृत्वा अभ्यातानाद्युत्तरतन्त्रं । समाप्तं बन्धनमोचनं ।
सू० ४ ।—वाचा वन्धनस्य मोचनमुच्यते । भूमिलेखां सम्पात्य तत उत्तरतन्त्रम् ।
समाप्तं बन्धनस्वस्त्ययनं बद्धो अनेन कर्मणा कृतेन मुच्यते बन्धनात् । सू० ५ ॥
अग्निदाहरक्षार्थमुच्यते । उदकमभिमन्त्र्य गर्त्ते प्रक्षिपति···उदकपूरणं करोति ।
सू० ६।—शालामध्ये द्वयो उदकमभिमन्त्र्य गर्त्ते प्रक्षिपति । अग्निरक्षा भवति । सू०
७ ।—अग्न्युपसर्गे एतत्कर्म । सू० ८ ।—आयन इति सूक्तेन दिव्यमभिमन्त्र्य
गृह्णाति दिव्ये शुद्धयति तत्समापके दिव्ये । सू० ९ । अङ्गदग्धं उदकमभिमन्त्र्य
प्रक्षालयति । अङ्गारोग्यं भवति अङ्गे अग्निरक्षा । समाप्तानि अग्निदाहरक्षाणि । सू०
१० ।—नावापैटकपट्टिकादिस्वस्त्ययनार्थोदकतरणार्थो रक्षा उच्यते ॥ नावादि अभि-
मन्त्र्य ततश्चटन्ति उपविशन्ति । न कदाचिन्मज्जति क्वचित् । उदकरक्षार्थे दूरदेश
गमने ॥ ११॥ सम्पातवतीं तृचेन नावं सम्पात्य । तत उत्तरतन्त्रं । समाप्तं दूरदेश
गमने एतत्कर्म । तृचेन नौमणिं सम्पात्याभिमन्त्र्य·· नाविकेभ्यो बध्नाति । ये नावं
चटन्ति तेषां बन्धनं । सू० १२ ॥--अथ नष्टे द्रव्ये लाभकर्म उच्यते । उत्थापयति
नष्टनिरीक्षणार्थे ॥ सू० १४ ॥—समाप्तं नष्टलाभकर्म ॥ १५ ॥ नमस्कृत्य द्यावा
पृथिवीभ्यामित्येकां जपित्वार्थसूक्तं कुर्वीत स्वस्त्ययनकामः । केचित्स्वस्त्ययन
कामोपस्थानं···॥ सू० १६ ॥ सप्तप्रतीको अंहोलिङ्गगणः । एकैकस्य प्रतीकस्य
होमः । त्रयोदश हविर्भिः प्रतीकविकल्पः । भोजनमभिमन्त्र्य पाययति स्वस्त्ययन-
कामः । भक्षं भक्षयति । हविराज्यसमिधादि जुहोति ।···आप्लवनावसेचनाचमनादीनि
यथासंभवं कर्त्तव्यानि । पापसंसर्गे व्याधिसंसर्गे वर्णसंसर्गे अन्यस्मिन्पापे स्वस्त्य-
यनं । अंहोलिङ्गेन विकल्पेन···हृदयमालभ्य जपं कृत्वा उपस्थानमादित्यस्य कुर्यात्
तेनैव सूक्तेन···अभिमर्शनं पुरुषस्य अन्यस्य वा·· वृक्षगृहस्त्रीपुरुषादीनां स्वस्त्य-
नं क्रियते । अभिमर्शनं कृत्वा उपस्थानमादित्यस्य कुर्यात् ॥ १७॥ हविरभिमंत्र्य
भक्षयति ।···स्वयमभिमंत्रणं करोति स्वयं हविषां भोजनमिति वचनात् ॥ यत्र
क्वचिच्छान्तिः क्रियते तत्र सर्वत्र स्वस्त्ययनहोमं कुर्यात् । गृहे नगरे वा बहिर्वा पत्त-
संक्षिप्तटीकासङ्ग्रहः । ४५
ने वा ग्रामे पुरे वा सर्वत्र । समाप्तानि स्वस्त्ययनानि । सू० १८ ।—आयुष्यकर्मणां
विधि वक्ष्यामः ॥ सू० १९ ।—स्थालीपाकेन घृतपिण्डत्रयं कृत्वा सम्पात्याभिमंत्र्य
घृतमश्नाति स्थालीपाकमश्नाति । सू० २१ ।—हिरण्यमणि युग्मकृष्णलं···त्रिगुणं
कृत्वा सम्पात्याभिमंत्र्य बध्नाति । स्थालीपाके स्थापयित्वा स्थालीपाकमश्नाति ।
केचित्स्थालीपाके सम्पातं न कुर्वन्ति । अथ क्रमेण “यथाद्यौरि”त्यादि गोदान-
मध्ये पठितं प्रथमं व्याख्यायते ।
कण्डिका ॥ ५३ ॥
सू० १ ।—अथ गोदानं सम्वत्सरे···यथाकुलधर्मेण वा कुर्यात् । सू० ८ ।—
मातत्यन्तेन शान्त्युदकेन त्रिरेवाग्निं···सू० ९ ।—माणवकं । सू० १३ ।—उत्तर
सम्पातान्दक्षिणतः सुहृदो हस्ते शकृत्पिण्डे आनयति । सू० १५-१६ ।—उदपात्रे
पोथिकां गुडूचीं च प्रक्षिप्य ततः सम्पातः । शकृत्पिण्डे दूर्वां कृत्वा ततः सम्पातः ।
शान्त्युदकमुष्णोदकं चैकधाराभिः समासिच्य । सू० १८ । “अदितिःश्मश्रु” इति
ओदनं ।
कण्डिका ॥ ५४ ॥
अत्र ब्राह्मणवाचनं वृद्धस्त्रीभिर्गीति च कारयेत् । सू० १ ।—अथ नापिताय
प्रैषं ददाति । सू० ३ ।—क्षुरं मार्जयित्वा नापिताय प्रयच्छति पुनर्वपनार्थं ।
सू० ८ ।—वेद्युपरि प्रदक्षिणमग्निमनुपरीणीय · सू० ९ ।—उपरिततं वस्त्रं गृह्णाति
कर्त्ता । सू० १० ।—परिधानवस्त्रेण उपरि आच्छादयति माणवकं । सू० ११ ।—
यथा इत्यादि प्रथमतॊ व्याख्यानं कृत्वा ततो गोदानं प्रारब्धम् । आयुष्यमंत्रा
आयुष्यकर्ममध्ये पठिताः । सू० १२ ।— आज्यं जुहोति ।···समिध आदधाति···
पालाशादयः । पुरोडाशं···पयः···ओदनं···पायसं···पशुं जुहोति···आवपति ।
सू० १३ ।—पितुर्मन्त्रा न मातुः । सू० १४ ।—परिदानानि । गोदानं समाप्तम् ।
सप्तमे पञ्चमी कण्डिका । सू० १५ ।— अथ चूडाकरणमुच्यते—सम्वत्सरे द्विसम्वत्सरे
वा गोदाने कृते पश्चाच्चूडाकरणं कार्यं पूर्वतन्त्रम् । शान्त्युदके तुभ्यमेवेति सूक्तमनु-
योजयेत् । यत्र वपनं पच्यते तत्र सर्वत्र गोदानविधानेन वपनं कुर्यादिति
दारिलमतम्···।
कण्डिका ॥ ५५ ॥
सू० १ ।-२ गर्भपञ्चमे गर्भाष्टमे । वर्षे कुर्यादिति पैठीनसिः । वसन्ते ब्राह्मणमु-
पनयीतेति च मीमांसायां । शान्त्युदके “आयातुमित्र” इति सूक्तमनुयोजयेत् ।
ततो अभ्यातानानि । ततः “आयातु मित्र” इति । “आयुर्दा” इति केचित् सूक्तेन
४६ अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रस्य—
मूर्ध्नि सम्पातानानयन्ति । दक्षिणे पाणौ अश्म मण्डलवर्जं शान्त्युदकमुष्णोदकं कृत्वा-
तस्मिन्नुदपात्रे सम्पातानानयति । उत्तर सम्पातान् स्थालरूपे आनयति ।। सू० ४ ।।
वपनं करोति सकृद्दक्षिणे पिंजुलीवर्जं एवमुत्तरे शिरः पार्श्वे ॥ सू० ८ ।— ब्रह्मचारी
ब्रवीति । आह ब्रूहि । सू० १० ।—तत आचार्यों ब्रवीति को नामासि ? किं गोत्र
मिति ? । पुन र्ब्रह्मचारी ब्रवीति सोमदेव दत्त शर्म नामाहं अमुक सगोत्रोऽहं यथा
संख्यप्रवरोऽहं ॥ सू० ११ ।—पुनर्ब्रह्मचारी ब्रवीति ॥ सू० १२ ॥—पुनराचार्य
आह । सू० १३ ।—उदकाञ्जलिमादित्याय ददाति ब्रह्मचारी । सू० १४ ।...दक्षिणं
पाणिं गृह्णाति आचार्यः । सू० १४ ।--आदित्यं निरीक्षते ॥ सू० १६ ।—पूर्वाभि-
मुखं ब्रह्मचारिणमुपवेश्यः...नाभिदेशं संस्पृश्य संस्तभ्य । सू० १७ ।—गणं
जपति आचार्यः ॥...
कण्डिका ॥ ५६ ॥
सू० १ ।—मेखलां प्रवरां चतुःप्रवरां वा ।। बध्नाति । सू० २ ।—मित्रावरुण-
योस्त्वेति श्येनोऽसीति च सूक्तेन ब्रह्मचारिणे प्रयच्छति ॥ ३ ॥ ब्रह्मचारीदण्डं गृह्णा-
ति । पुनर्मैत्विन्द्रियमिति । यज्ञोपवीतमभिमंत्र्य परिधत्ते मन्वादिभिःविहितं
अहं रुद्रेभिरिति सूक्तं प्रत्यृचं ब्रह्मचारिणं वाचयति । सू० ७ ।—अथ व्रतग्रहणं करोति
ब्रह्मचारिव्रतं द्वादशवार्षिकं । यथा स्मर्यमाणधर्मकं इत्याद्युक्तं आङ्गिरसकल्पे
व्रतश्रावणं । अग्नये गुरवे च ब्रह्मचारिव्रतं निवेदयेत् । "अग्ने व्रतपते इति प्रत्यृचं
अष्टौ समिध आदधाति । सू० १२ ।—अथ आचार्यं आचारं कथयति । "माय-
ज्ञायं कुरु इत्येवमादि आचारान्कथयति । सू० १३ ।—अथैनं भूतेभ्य इत्यादिभि-
र्व्रीहियवशमीमभिमन्त्र्य मूर्ध्नि दद्यात् । सू० १६ ।—ब्रह्मचारिणमात्मसंमुखं
करोत्याचार्यः । सू० १७ ।—समिध आदधाति । अभ्यातानानि हुत्वा “वाताज्जात”-
इति सूक्तेन शंखमणिं सम्पात्याभिमन्त्र्य बध्नाति । उपनयनं समाप्तम् ।
कण्डिका ॥ ५७ ॥
सू० २१ ।—“मय्यग्र” इति पञ्चभिः पञ्चसमिध आदधाति । उपनयनाग्नौ
नष्टे इदं प्रायश्चित्तं । अनेन विधिना पुनराधानं ब्रह्मचारी करोति । इति ब्रह्मचारी-
नाग्नौ अग्निपरिग्रहः । द्वादशरात्रं सावित्रीव्रतस्य न ग्रहणं नो दीक्षणं भवति द्वादश-
रात्रं पयाशी भवति । त्रयोदशेऽहनि वेदव्रतं ददाति व्रतग्रहणं व्रतादानीयाः भवन्ति ।
सू० २२ ।—सायंप्रातरग्निकार्यमुच्यते । सू० ३१ ।—अथ ब्रह्मचारी उपनयना-
नन्तरं मेधाजननमंत्रैः आयुष्यमंत्रैश्चाज्यं जुहुयात् । ये त्रिषप्ता अहं रुद्रेभिस्त्वं नो
मेधे द्यौश्च म इति । मेधा सम्पद्यते—
संक्षिप्तटीकासङ्ग्रहः । ५७
कण्डिका ॥ ५८ ॥
सू० १-२ ।—कर्णक्रोशान्तमनुमन्त्रयते । अक्षि स्फुरन्तमनुमन्त्रयते ।
दुःस्वप्नदर्शने स्वस्ति अनिष्टदर्शने च अद्भुतदर्शने च । सू० ३ ।—पुरुषशरीर-
मनुमन्त्रयते आयुष्यकामः । सू० ४ ।—ब्राह्मणोक्तमुच्यते । सप्तब्राह्मणानभीष्टान्न-
भोजनं कारयित्वा एकः प्राङ्मुख एको दक्षिणामुखः चत्वार उदङ्मुखाः “सर्वे उत
देवा”—इति सूक्तेनाभिमृशन्ति पुरुषस्य शरीरं । समाप्तं ब्राह्मणोक्तमायुष्कामस्य ।
ऋषिहस्त उच्यते । “अन्तकाय मृत्यव”—इति सूक्तेन नाभेरूर्ध्वमधस्तादभिमन्त्र-
यते । द्विः सूक्तावृत्तिः । “आरभस्वे”ति-हृदयमभिमन्त्रयते-“आवतस्ते ब्राह्मणाय
नम”-इति सूक्ताभ्यां दक्षिणकर्णमनुमन्त्रयते । समाप्त ऋषिहस्तः । सू० ५ ।—
आयुष्कामस्य “कर्मणो वामि”ति-हस्तौ प्रक्षाल्य-“वि देवा”इति अभिमन्त्रयते ।
सू० ६-७ ।—आत्मानमनुमन्त्रयते आयुष्यकामः । सू० ८ ।—आयुष्कामो रक्षार्थे
युद्धे नाशनं नैनं प्राप्नोति न शपथो न कृत्या नाभिशोचनं । सू० ९ ।—आयुष्काम-
रक्षार्थी उपनयने नित्यं बन्धनं । सू० १० ।—सूक्तेन सुवर्णंरजतलोहं त्रीणि
शकलानि एकत्र कृत्वा नवशलाकं मणिं त्रिवृत्तं कृत्वा सम्पात्याभिमन्त्र्यबध्नाति ।
सू० ११ । आयुष्यकाम आरोग्यकामः रक्षाकामः बालशरीरमनुमन्त्रयत । सू०
१२ ।—अनुलोमं प्रलिम्पति । अप्रतीहारं । यो विकलेन्द्रियस्तस्येदं कर्म । सू०
१३-१४ ।—पाययति । ततः पिता नाम करोति । अथ आचार्यों वा दक्षिणे
कर्णे श्रावयति । नक्षत्रकल्पोक्तं नाम द्व्यक्षरं चतुरक्षरमित्यादि । सू० १७ ।—
प्रच्छादयति । शिवे ते स्तामित्यादि । परिदानानि सिंहावलोकनन्यायेन गोदानमध्ये
उक्तानि । अभ्यातानाद्युत्तरतन्त्रम् । ततः श्राद्धं । नामकरणं समाप्तम् । सू०
१८ ।--चतुर्थे मासि पुण्याहान्ते निष्क्रामयति । ततः पूर्वोक्तानि परिदानानि
ददाति श्राद्धं च । सू० १९ ।—अथान्नप्राशनं षष्ठे मासि प्राशनं कुर्यादिति
पैठोनसिः सर्वस्यां स्मृतौ । पञ्चमे कुमार्या इति । सू० २०-२१।—गोदानव-
त्परिदानानि ददाति । नामकरणे निष्क्रमणे अन्नप्राशने च गोदानिकानि परि-
दानानि भवन्ति । इत्यन्नप्राशनं समाप्तम् । ऊनो वातिरिक्तो वा यः स्वशाखोदितो
विधिस्तेनैव सर्वं परिपूर्णं न कुर्यात्पारतन्त्रिकं पश्चाच्छाद्धं सर्वेषु संस्कारेषु कुर्या-
दिति दारिलभाष्यकारस्याभिप्रायेण व्याख्यायत इति । श्राद्धं कृत्वा पश्चात्क-
र्मेति रुद्रभद्रौ ।*** सू० २२ । पुनरायुष्यकर्म उच्यते । सू० २३ ।—“विषा-
सहि” मित्यनुवाकेनादित्यमुपतिष्ठते त्रिकालमायुष्यकामः । सू० २५।—“अग्निं
ब्रूम”-इति सूक्तस्य “यन्मातली रथक्रीतमि”ति सर्वासां द्वितीयाव्यतिसङ्गेन
यन्मातलीकर्तव्या ॥